Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom Wilders geen fascist is

Home

Edwin Klijn en Robin te Slaa

’De PVV is net de NSB’ – zeggen politici van allerlei snit. Historici Edwin Klijn en Robin te Slaa leggen uit, waarom dat onzin is. En: „Wilders een fascist noemen, vertroebelt het debat over de ware aard van het rechtspopulisme.”

’Geert Wilders en zijn beweging zijn het prototype van hedendaags fascisme’, schrijft Rob Riemen in zijn onlangs verschenen politieke pamflet ’De eeuwige terugkeer van het fascisme’. Eerder wezen ex-minister voor Wonen, Wijken en Integratie Ella Vogelaar en historicus Bas Kromhout op de historische parallellen tussen de PVV en de (vooroorlogse) NSB. Deze drie critici van Wilders en consorten hebben één ding gemeen: zij maken onvoldoende onderscheid tussen het huidige rechtspopulisme en het historische fascisme zoals dat zich manifesteerde in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Wat is ’fascisme’? Tijdgenoten en daarna historici hebben geworsteld met deze schijnbaar eenvoudige vraag. Decennialang stond morele verontwaardiging grondig analytisch bronnenonderzoek naar het fenomeen fascisme in de weg. ’Verklaren’ stond al snel gelijk aan ’goedpraten’. Fascisme was ’het kwaad’ dat bij wijze van betovering velen bij donderslag had misleid. Tot in de filmindustrie aan toe – denk bijvoorbeeld aan de brute fascist Attila Mellanchini in Bertolucci’s Novecento – drong deze stereotypering door.

Maar tijden veranderen. Naarmate de afstand tot de Tweede Wereldoorlog groeit, beweegt het internationale historische fascismeonderzoek zich de laatste vijftien jaar meer in de richting van de historiserende, verklarende benadering.

„Hitler slecht noemen mag juist zijn en morele bevrediging schenken, maar het verklaart niets”, schreef Hitler-biograaf Ian Kershaw. Zijn benaderingswijze is typerend voor de invalshoek van steeds meer historici. Centraal hierbij staat de zoektocht naar de fatal attraction van het fascisme. De bewering van Riemen dat er geen idee achter het fascisme zit, onderschrijven nog maar weinig historici. Dat het fascisme als ideologie vooral een beroep doet op anti-intellectuele sentimenten, maakt het nog niet inhoudloos. Recent onderzoek toont fundamentele verschillen tussen fascisme en het rechtspopulisme van de PVV.

Er bestaat allereerst een duidelijk verschil in intensiteit waarmee fascisten en rechtspopulisten bepaalde (res)sentimenten beleven. Ook verschillen de consequenties die zij daaraan verbinden. De afkeer van populisten tegenover ’anderen’ krijgt, evenals hun nationalisme, doorgaans een cultuurhistorische rechtvaardiging: ’vreemdelingen’ zouden normen en waarden hebben die onverenigbaar zijn met de onze. Het nationalisme van de Italiaanse fascisten en de Nederlandse NSB was aanvankelijk ook cultuurhistorisch gemotiveerd. Maar uiteindelijk zouden vrijwel alle Europese fascistische bewegingen in de jaren dertig een biologisch ’gefundeerd’ racisme omarmen. Het blanke ras of de ’Ariër’, zo verkondigden zij, was vanwege zijn vermeende raciale superioriteit gerechtigd andere rassen en volken te onderwerpen, te verdrijven of zelfs uit te roeien. De NSB pleitte al vanaf 1933 voor ’een blanke kolonisatie van Nieuw-Guinea’, waarbij de oorspronkelijke bevolking naar reservaten zou worden gedeporteerd. De fascistische uitsluiting op basis van ras was onherroepelijk en absoluut, uitsluiting op basis van cultuurhistorische kenmerken, zoals het rechtspopulisme voorstaat, bood nog gelegenheid tot ’inkeer’.

In tegenstelling tot de populisten koesterden de fascisten weinig vertrouwen in de kwaliteiten van ’de massa’. Dat mensen niet beschikten over dezelfde kwaliteiten lag in het ’aristocratische beginsel van de natuur’ besloten. Een selecte groep van meest bekwamen moest het voortouw nemen en de anderen werden geacht zich te schikken in een dienende rol. Uit deze meritocratische elite trad vervolgens de leider naar voren. Toen NSB-leider Mussert in de zomer van 1934 voor de eerste maal Mussolini bezocht, tekende de NSB-leider als belangrijkste opmerking uit de mond van de Italiaanse dictator op: „Het volk is als een vrouw, het gaat mee met de sterkste”. Hier sprak niet de onverbeterlijke womanizer Mussolini, maar refereerde hij aan een van de grondbeginselen van zijn wereldbeschouwing: de irrationele massa kan niet zonder een sterke leider.

Kenmerkend voor het fascisme was het Führerprinzip: onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan de almachtige leider. „Mussolini heeft altijd gelijk”, luidde het achtste gebod van de Italiaanse fascisme. De NSB verkondigde een mildere poldervariant: ’Een beter volk, een beter land, / Als Mussert leidt met vaste hand.’

Het rechtspopulisme is in essentie een anti-beweging, die geen affiniteit met ideologieën heeft, maar zich daar vooral tegen afzet. Het fascisme was naast een extremistische antibeweging (tegen de parlementaire democratie, alle andere politieke stromingen, de vrijmetselarij, het humanisme, het rationalisme, ’volksvreemde’ cultuuruitingen, de Joden, etnische minderheden en conservatieve elites), ook een revolutionaire ideologie met een ’positief’, allesomvattend utopisch ideaal: een ’transcendente’ synthese van alle klassen en groepen van het eigen volk of ras in een nieuwe corporatieve staat of – de Duitse variant – een Volksgemeinschaft. De Amerikaanse historicus Robert Paxton noemt het fascisme ’de belangrijkste politieke innovatie van de twintigste eeuw’, met de toevoeging dat de fascisten onnoemelijk veel leed hebben veroorzaakt.

Wetenschappers als Michael Burleigh en Emilio Gentile duiden het specifieke karakter van het fascisme als ’politieke religie’. Dat begrip kent een lange geschiedenis. Ook fascisten zelf hadden oog voor de religieuze aspecten van hun ideologie. Al in 1925 noemde de vooraanstaande fascistische filosoof Giovanni Gentile het fascisme een religie. Het fascisme presenteerde zich in het Interbellum als een politieke religie, die bewust een appèl deed op de irrationaliteit van de massa, de leider bovenmenselijke eigenschappen toeschreef, een politieke liturgie schiep en het eigen volk of ras heilig verklaarden. In de woorden van historicus Roger Griffin: het ging de fascisten er vooral om ’een gemeenschappelijk besef van heilige tijd’ op te wekken.

In de eerste helft van de twintigste eeuw presenteerde het fascisme zich nadrukkelijk als vertegenwoordiger van een ’Derde Weg’, naast het ontspoorde kapitalisme en het dictatoriale communisme. Miljoenen Europeanen geloofden destijds heilig in deze nieuwe utopische ideologie. „Het fascisme was een beweging met hoge idealen, in staat om een fors deel van twee generaties jongeren te overtuigen van het feit dat zij een harmonieuzere orde zouden kunnen voortbrengen”, schrijft de socioloog Michael Mann in zijn studie ’Fascists’ (2004). In zijn baanbrekende studie ’Duister Continent’ (1998) over Europa in de twintigste eeuw wees historicus Mark Mazower er reeds op dat het fascisme, evenals het communisme, een oprechte poging was ’om de problemen van de massapolitiek, van industrialisatie en sociale orde aan te pakken’. Uiteindelijk bleken de ’oplossingen’ van het fascisme niet minder misdadig te zijn dan die van het communisme.

Het fascisme wilde niet zoals het communisme de productiemiddelen socialiseren, maar de mensen. Fascistische regimes verlegden voortdurend de grenzen tussen het private en publieke domein, waarbij steeds meer in het privéleven van burgers werd ingegrepen. In het fascisme speelde de staat een alles overheersende rol. In 1925 sprak Mussolini op een bijeenkomst: „Alles zal zijn vóór de staat, niets buiten de staat en niemand tegen de staat”. Voor fascisten prevaleerden de raison d’état of het belang van het ras (das Blut) altijd boven dat van individuen en groepen. Het Leidend Beginsel uit het partijprogramma van de NSB (1932) vat het kernachtig samen: „Voor het zedelijk en lichamelijk welzijn van een volk is noodig een krachtig Staatsbestuur, zelfrespect van de natie, tucht, orde, solidariteit van alle bevolkingsklassen en het voorgaan van het algemeen (nationaal) belang boven het groepsbelang en van het groepsbelang boven het persoonlijk belang.”

De nazi’s stelden het nog rücksichtsloser: Du bist nichts, dein Volk ist alles. De toon verschilde, de inhoud niet: het individu stond in dienst van zijn volk of ras.

Fascisten – de NSB’ers inbegrepen – geloofden in de schepping van een ’nieuw menschentype’ en een ’nieuwe orde’. De homo fascistus was volgens het NSB-partijblad Volk en Vaderland ’hoog van plichtsbesef, strak van lijn, vast van hand, gehoorzaam en daarom moedig, dienend en daarom leidend’. Als profeten van ’de nieuwe tijd’ mochten fascisten graag de geschiedenis van hun volk of natie aanwenden, ter illustratie van haar grootheid en als ijkpunt voor de toekomst. Zo droomde Mussolini van een nieuw Romeins imperium, streefden de nazi’s naar een ’Derde Rijk’ en dachten de NSB’ers met weemoed terug aan de Gouden Eeuw toen De Ruyter en Tromp heersten over de wereldzeeën. Germaanse grafheuvels, runenkistjes, oud-Hollandse volksliedjes en pittoreske zeventiende-eeuwse Delftse stadsgezichten konden rekenen op de bijzondere belangstelling van NSB-ideologen. Roger Griffin wijst erop dat de kern (’core myth’) van de fascistische ideologie draait om de ’wedergeboorte’ van het eigen volk of de natie. Fascisten willen geen geleidelijke omvorming van het bestaande politieke stelsel, maar – gelijk aan het mythische fabeldier de fenix – een nieuwe samenleving, die herrijst vanuit haar eigen as.

Tegenover de vermeende decadentie en futloosheid van de parlementaire democratie, prees het fascisme vitalisme, activisme, geweld, wilskracht en zelfopoffering. In navolging van Mussolini, stelde de NSB-leider Mussert al in september 1932 dat het maar eens over moest zijn met het ’gemakkelijk leventje’, ofwel ’de verploerting, de vervlakking, de verburgerlijking’. De fascistische ideologie stoelde op een sociaaldarwinistische grondslag, waarin strijd voorop stond. Darwins theorie van de survival of the fittest werd door fascisten in sterk gevulgariseerde vorm van toepassing verklaard op de menselijke geschiedenis en met name op de verhoudingen tussen staten, naties of de menselijke ’rassen’ onderling. Oorlog en imperialisme waren volgens fascisten onvermijdelijk. ’Oorlog is voor een man wat kinderen baren is voor een vrouw’, schreef Hitler in’ Mein Kampf’.

Wie anno 2010 ’Mein Kampf’ leest, wordt getroffen door de ijzeren logica van dit ten onrechte vaak als warrig omschreven boek. Het recht van de sterkste gold hierin als een natuurwet waaraan niet te tornen valt. De visionaire Hitler profeteerde in ’Mein Kampf’ de rassenoorlog die hij zelf zou ontketenen: „In de toekomst – al is het misschien in een zeer verre – zullen er maar twee mogelijkheden bestaan: óf de wereld wordt geregeerd volgens de ideeën van onze moderne democratie, dan zullen bij iedere beslissing de numeriek sterkere rassen de doorslag geven, óf de wereld wordt beheerst volgens de wetten van de orde der natuurlijke krachten, dan overwinnen de volken, die de meest brute wil tot leven hebben en daardoor juist weer niet de natie, die zichzelf beperkte. Dat deze wereld echter nog eens de meest verwoede gevechten om het bestaan van de mensheid zal moeten aanschouwen, daarover kan onmogelijk enigen twijfel bestaan. Tenslotte is het altijd alleen de drang tot zelfbehoud, die overwint.”

Verschillende critici van Wilders erkennen dat de PVV niet, zoals de NSB, voor de afschaffing van de democratie pleit en evenmin over gewapende knokploegen beschikt. Daarbij lijken deze critici niet altijd te beseffen dat dit onderscheid voortvloeit uit een van de meest wezenlijke verschillen tussen het rechtspopulisme en het fascisme. Ondanks haar groteske generalisaties over moslims en demagogische schimpscheuten op de ’schijndemocratie’, opereert de PVV binnen het bestaande politieke bestel. Sterker nog, de partij van Wilders werpt zich zelfs op als een voorstander van een verdere democratisering van ons staatsbestel, onder meer door het houden van referenda en het rechtstreeks kiezen van burgemeesters en de minister-president. Het voornaamste bezwaar dat Wilders tegen de islam aanvoert is dat deze godsdienst (hij spreekt van een politieke ideologie) gewelddadig is en de vrijheid van het individu ontkent. Zijn rechtspopulisme wortelt duidelijk in het liberalisme.

In vrijwel elk nummer van Volk en Vaderland namen de NSB-auteurs het meerderheidsbeginsel van de democratie (’de helft plus één’) onder vuur. Voor fascisten gold de afschaffing van de democratie en de opheffing van de persoonlijke vrijheid van het individu als de eerste noodzakelijke stappen op weg naar een totale politieke en maatschappelijke omwenteling. ’Democratie is bonzentyrannie!’, luidde een verkiezingsleuze van de NSB in 1935. In ideologisch opzicht wortelde het fascisme voor een belangrijk deel in de antiliberale tegencultuur die tijdens het fin de siècle (1870-1914) opkwam en die de meeste idealen van de Verlichting en Franse revolutie (vooruitgangsgeloof, volkssoevereiniteit, gelijkheidsprincipe, vertrouwen in de natuurlijke goedheid van de mens en rationalisme) verwierp. Zowel in doelstelling als in middelen was het fascisme uitgesproken antiliberaal.

De PVV is, erkende Tweede Kamerlid Hero Brinkman onlangs, vooral een one-issue-partij. Het gelijkstellen van die partij aan een fascistische partij als de NSB komt neer op een simplificatie van het fascisme als ideologie. Daarnaast vertroebelt een dergelijke anachronistische vergelijking het vizier van hen die de PVV willen bestrijden. Tegenstanders van de PVV doen er goed aan hun pijlen direct te richten op het islamofobische rechtspopulisme van Wilders zonder daarbij een rechtvaardiging te zoeken in een vergelijking met de NSB. Het complexe begrip ’fascisme’ is op deze nieuwe politieke stroming niet van toepassing en leidt alleen maar af.

Lees verder na de advertentie
(FOTO RONALD VAN DEN HEERIK/HH)
(FOTO RONALD VAN DEN HEERIK/HH) © Ronald van den Heerik



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie