Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom testen we nieuwe technologie niet op bijwerkingen?

Home

Kristel van Teeffelen

'Op de ontwikkeling van de Google-bril heeft niemand zicht, behalve Google zelf.' © afp

Techniek grijpt zo diep in onze levens in, dat we de introductie van een nieuw gadget moeten benaderen als een nieuw medicijn, meent het Rathenau Instituut. Telkens met de vraag: willen we dit wel?

Wat als je de introductie van de Google Glass zou vergelijken met een medisch experiment? De overeenkomsten zijn er legio: zo heeft de leek nog geen idee hoe de elektronische bril zijn leven gaat beïnvloeden, dat wordt allemaal bedacht in het Google-lab.

Ook mag op dit moment nog maar een beperkt aantal mensen de bril testen. Zo wordt duidelijk hoe de gebruikers het ervaren, en hoe erop gereageerd wordt - met andere woorden, of er vreemde bijwerkingen zijn.

Toch is er ook een belangrijk verschil tussen de computerbril van de internetgigant en een medisch experiment. Rinie van Est, die bij het Rathenau Instituut onderzoek doet naar de maatschappelijke effecten van nieuwe technologie: "Het toezicht in de medische sector is groot. Zo zijn er allerlei ethische commissies en moeten artsen voldoen aan allerlei richtlijnen.

"Op de ontwikkeling van Google Glass heeft niemand zicht, behalve Google zelf. Als de bril straks te koop is, dan heeft Google bepaald wat wel en wat niet kan. Moet je straks een foto maken door tegen de bril te praten? Dus: oké, Glass, make picture. Of is het knipperen met je ogen genoeg? Dat zijn cruciale vragen, want dat eerste kunnen mensen om je heen nog waarnemen, dat andere niet."

Voorgeprogrammeerde zoekresultaten
Ja natuurlijk, we hebben de privacywet. En daarop houdt het College Bescherming Persoonsgegevens toezicht. Maar die toets is achteraf en de privacywet is al lang niet meer toereikend, zegt Van Est. "De wet op bescherming persoonsgegevens gaat over de vraag: wat mogen anderen van jou zien en weten?

'Als je naar de huidige technologische ontwikkeling kijkt, de Google Glass die tussen jou en de wereld in komt te staan, maar ook allerlei apps die gegevens van je verzamelen, zoals de afstand die je hebt afgelegd of je slaapgedrag, is dat niet meer genoeg. De privacywet zou uitgebreid moeten worden naar de autonomie-vraag: wat voor informatie geven ze je? Hoe beïnvloedt dat je leven? En heb je daar zelf nog wat over te zeggen?"

Een bekend voorbeeld is die van de zoekopdrachten. Als persoon A 'Egypte' invult bij Google, krijgt die vakantieaanbiedingen, terwijl persoon B met dezelfde zoekopdracht iets over de actuele politieke situatie als eerste resultaat te zien krijgt. Dat heeft te maken met zoekgeschiedenis, maar welke algoritmes er precies aan te pas komen, weten we niet. Het punt dat het Rathenau Instituut wil maken: zaken worden voorgeprogrammeerd, zonder dat we daar zelf invloed op hebben. Technologie bepaalt daarmee wat we te zien krijgen, het bepaalt wat je ervaart. En als het systeem nee zegt, dan is het nee.

Niet alleen Google is daarmee bezig. Volgens Jan Staman, directeur van het Rathenau Instituut zijn allerlei bedrijven en overheden ons op die manier aan het sturen. "Neem Albert Heijn, op basis van je aankopen die ze achterhalen via de Bonuskaart, word je ingedeeld in een bepaalde klasse. Ook allerlei andere bedrijven en instellingen doen dat. Zit je in een hoge sociale klasse? Ben je gescheiden? Heb je kinderen? Ze zetten je in die groep en benaderen je vervolgens op een bepaalde manier. Zelf heb je daar geen weet van. Dat betekent dat je zelf geen keuze meer hebt. Je wordt in een hokje geplaatst."

Bijsluiter
Overheden en bedrijven houden de burger daarbij opzettelijk dom, stelt Staman. "Er wordt vooral benadrukt dat techniek je leven makkelijker, beter en veiliger maakt, maar nergens wordt gewaarschuwd voor de gevolgen voor je vrijheid. Dat zie je aan het grootschalige afluisteren in het kader van veiligheid van de Amerikaanse veiligheidsdienst NSA. Maar dat zie je ook bij de Nike-hardloopschoen met een chip die je prestaties bijhoudt. Dat is leuk, je ziet of je vooruitgaat en je wordt gecoacht.

"Maar denkt een consument die de schoenen aanschaft überhaupt na over vragen als: wat weet Nike door al die gegevens van mij? Van wie zijn die data eigenlijk? Wat doen ze ermee?"

Lees verder na de advertentie

 
Overal wordt vooral benadrukt dat techniek je leven beter, makkelijker en veiliger maakt

De consument zou veel beter geïnformeerd moeten worden, vindt Van Est. Om terug te gaan naar de vergelijking met de medische sector: elke nieuwe app of gadget zou een bijsluiter moeten krijgen. "Dat je een knop kunt indrukken om meer informatie te krijgen. Daarin zouden vragen beantwoord moeten worden als: hoe beïnvloedt deze app jou? En hoe zitten de algoritmes in elkaar?"

Niet alleen de consument heeft last van die blinde vlek door het enthousiasme voor techniek. Eerder al constateerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) hetzelfde bij de overheid: voortgestuwd door nieuwe technische mogelijkheden, wordt niet genoeg stilgestaan bij de gevolgen. Wat betekenen al die databases bijvoorbeeld voor de privacy van burgers? En hoe zit het met de transparantie? Omdat daar niet goed over wordt nagedacht, bepalen technische systemen steeds meer het reilen en zeilen binnen de overheid, concludeerde de WRR. En daarmee bepalen de systemen ook de grenzen.

Menselijke waardigheid beschermen
Volgens de Wetenschappelijke Raad moet er daarom een waakhond van die digitale ontwikkelingen bij de overheid komen. Ook het Rathenau pleit daar nu voor. Een ethische commissie of onafhankelijke instantie, zoals in het ziekenhuis gebruikelijk is, die voordat er een nieuwe gadget op de markt komt namens de burgers de vraag stelt: leuk, die techniek, maar wat zijn de gevolgen en wíllen we dit wel? Die commissie moet zich niet alleen beperken tot de overheid, maar de hele markt bestrijken.

Wel is het nog te vroeg om zo'n onafhankelijk waakhond in te stellen. Eerst zou een Rijkscommissie de huidige ontwikkelingen moeten verkennen en de ethische grenzen moeten aftasten. Daarbij hoeft volgens Van Est het wiel niet helemaal opnieuw uitgevonden te worden. Het biogeneeskundeverdrag, die de rechten en de waardigheid van de mens in relatie tot de biologie en geneeskunde waarborgt, kan als basis gelden. "Het lijkt er misschien ver vanaf te staan, maar dat basisprincipe van het beschermen van de menselijke waardigheid kan ook toegepast worden op de techniek. Van belang is daarom dat Nederland dat internationale verdrag uit 1997 ratificeert, wat nog altijd niet is gebeurd."

Haal je door die ethische toets de vaart niet uit technische innovatie? "Ja, die wordt iets afgeremd bij toetsing vooraf", zegt Van Est. "Maar is dat erg? Je moet natuurlijk een balans vinden tussen snelheid en zorgvuldigheid. Zonder rem vlieg je misschien uit de bocht. Bij te hard remmen, ga je over de kop."

Discussie stimuleren
Ook Martine Vonk, lector ethiek en technologie bij de Saxion Hogeschool, denkt dat een ethische commissie zeker een rol kan spelen in het doordenken van de impact van techniek. Al ziet zij wel het spanningsveld met de snelheid van technologisch ontwikkelen. "Regels en richtlijnen zijn snel achterhaald en moeilijk te handhaven. Het kan vooral excessen voorkomen. Maar daarnaast zal zo'n ethische commissie er vooral zijn om te adviseren en om de discussie aan te wakkeren. Dat is belangrijk, maar niet voldoende."

 
De consument én de overheid hebben last van een blinde vlek door het enthousiasme voor techniek

Vonk ziet liever dat de discussie in de samenleving veel meer gestimuleerd wordt, zodat mores ontstaan van wat we wel en niet gewenst vinden. In de markt ontstaan die vaak pas als er dingen misgaan. Dit zag Vonk vorige week bijvoorbeeld gebeuren bij de oproep om je webcam en de microfoon van je computer af te plakken, zodat hackers er geen toegang tot hebben. "Computers hacken en webcam-beelden downloaden is juridisch strafbaar. Tegelijkertijd is dit moeilijk overal te controleren, en dus kwam de politie met de tip om je camera af te plakken. Ik verwacht dat binnen niet al te lange tijd ontwerpers met laptops zullen komen met een schuifje voor de ingebouwde webcam, omdat de gebruiker hem niet meer open wil laten staan. Zo zie je de wisselwerking tussen mensen die vanuit verschillende kanten bezig zijn met ethiek: wat vinden we wenselijk?"

Weloverwogen keuze
Vonk ziet bij het formuleren van die ethische grenzen een belangrijke rol weggelegd voor voorlopers op technisch gebied, filosofen, ontwerpers en wetenschappers. Het Rathenau Instituut kijkt ook naar de overheid, die het met een vandaag gepubliceerde notitie 'Strijd om onze intimiteit' wil aanzetten tot actie.

Maar waar zowel Vonk als het Rathenau het over eens is, is de rol van de burger. Die moet naar voren stappen en zeggen: tot hier en niet verder. Jan Staman: "Hetzelfde zag je gebeuren bij dokters. Pas in de jaren tachtig ontstonden er patiëntenrechten, tot die tijd nam de dokter een beslissing en had je als patiënt eigenlijk niets te zeggen over je behandeling. Nu heb je het recht om informatie te krijgen, zodat je in ieder geval een weloverwogen keuze kunt maken."

Het Rathenau Instituut
Het Rathenau Instituut, gevestigd in Den Haag, wil de discussie over wetenschap en technologie stimuleren. Daarvoor doet het onderzoek op verschillende gebieden. Zo bekijkt het de maatschappelijke effecten van nieuwe technieken, en kwamen de afgelopen jaren ook onderwerpen als technische oplossingen voor de klimaatverandering en de maatschappelijke discussie over schaliegas, aan bod. Bij het 25-jarig bestaan in 2011 richtte het Rathenau Instituut zich ook al op de versmelting tussen mens en techniek. Alle onderzoeken over dat onderwerp komen samen in een essay: 'Intieme technologie. De slag om ons lichaam en gedrag', dat eerder deze maand werd gepubliceerd. In de hoop dat daarmee het debat wordt aangezwengeld.

 
Binnenkort zullen laptops een schuifje hebben voor de ingebouwde webcam, omdat de gebruiker hem niet meer open wil laten



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie