Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waar eindigt de ziel en begint de geest?

Home

Monic Slingerland

© Thinkstock

Waar zit de ziel? En kan die veranderen? Een joodse en een christelijke blik. Vandaag geeft het theologisch elftal antwoord op deze vragen in het kader van de maand van de filosofie waarin het gaat over 'de ziel'.

De ziel is net zoiets als de lurven of de hurken. We spreken er gemakkelijk over, maar vallen stil als iemand vraagt waar die dan zitten. Wijs de ziel maar eens aan. En dan: is de ziel veranderlijk of steeds hetzelfde? En hoeveel weegt een ziel eigenlijk? Begin vorige eeuw is tijdens een wetenschappelijk experiment vastgesteld dat dit 21 gram zou zijn. Stervende mensen werden op een precisieweegschaal gelegd, en op het cruciale moment bleken ze 21 gram lichter te worden.

Meteen groeide de nieuwsgierigheid van de wetenschappers naar de vraag of ook dieren een ziel hadden. Stervende honden werden op de weegschaal gelegd, stervende schapen ook. Achteraf is het onderzoek lacherig in de la gestopt met het label 'onwetenschappelijk'. Het is nooit meer herhaald.

Plato
Plato filosofeerde al over de ziel, niet door metingen te doen, maar door te redeneren. En nu is de ziel verkozen tot thema van de Maand van de Filosofie, die op 30 maart begint. Aanleiding om aan theologen te vragen het terrein van de ziel te verkennen. Elisa Klapheck, liberaal rabbijn te Frankfurt, doet dat vanuit de joodse traditie, Bas van der Graaf, protestants predikant in Amsterdam, vanuit het christelijke gedachtegoed. In het christelijke woordgebruik klinken 'ziel' en 'geest' vaak door elkaar. Een geestelijke is zieleherder, die zielzorg geeft, of geestelijk verzorger. Waar eindigt de ziel en begint de geest?

Bas van der Graaf: "Op het moment van dat wetenschappelijke experiment, het wegen van de ziel, was de ziel bijna letterlijk tot de ziel van het christelijke geloof geworden. De ziel is onder invloed van Plato in het christendom lange tijd gezien als een zelfstandige grootheid, en tegenover het lichaam geplaatst. Het lichaam was een kooi waarin de ziel opgesloten zat. Hoe minder aandacht we aan die kooi gaven, hoe beter het was voor de ziel. Dat leidde tot een hetze tegen het lichaam. In de christelijke theologie van de laatste halve eeuw is die tweedeling gelukkig sterk gecorrigeerd. Nu sluit het meer aan bij het bijbelse beeld dat lichaam, geest en ziel een eenheid zijn, in elk geval niet losstaan van elkaar.

"En die vraag naar het onderscheid tussen geest en ziel, tja, dat is een lastige kwestie. Zelf ben ik huiverig geworden om die apart te definiëren. Ik kwam een keer in een boek de omschrijving tegen waarin de menselijke geest de landingsplaats van Gods geest genoemd wordt. Meer dan dat kunnen we niet weten, denk ik."

Na de dood
Elisa Klapheck: "Het begrip ziel daagt mij vooral uit bij begrafenissen. Je wordt dan gevraagd of er iets met je ziel gebeurt na de dood. De tekst die bij joodse begrafenissen klinkt is: 'Moge mijn ziel in de bundel van het leven zijn gebonden'. Daarmee wordt een eeuwig leven bedoeld, dat weliswaar pas aan het eind der dagen, als de Messias komt en de zielen herrijzen, realiteit wordt. Dit sluit ook het lichaam in. Intussen mag je er in de joodse traditie niet al te veel over nadenken wat er na de dood gebeurt. Een beeld als hemel of hel, dat kennen wij niet echt. Toch heb ik dankzij de kabbala, de joodse mystiek, toegang gekregen tot de vraag wat met de ziel bij het sterven gebeurt. Er blijken drie stadia te zijn: het eerste stadium is de nefesj, de bezieling van alles wat ademt.

"Nefesj is verbonden met de natuur. Alle dieren hebben een nefesj, planten ook, en natuurlijk de mensen. In nefesj zit ons karakter, door God gegeven. Het tweede stadium is roeach, de geest. Die staat dus niet tegenover de ziel, maar is onderdeel van de ziel. Roeach sluit ook de intellectuele geest in. Het is verbonden met het paradijs, waar Adam en Eva aten van de boom der kennis van goed en kwaad. Alleen mensen hebben dit stadium van de ziel, dieren en planten niet. Het derde en hoogste stadium is wat we nesjama noemen, de ziel in haar goddelijke aspect. Elke dag gaat de ziel door die stadia heen. En ook als we sterven, gaat onze ziel door die drie stadia - maar deze keer op een volledige manier: van nefesj naar het paradijs, door het stadium van de roeach.

"Volgens de joodse traditie gaat de ziel in dat stadium alles van haar leven begrijpen, waarom het leven zus en niet zo was en hoe alles van het leven in elkaar zit. Daarna gaat ze door het stadium van nesjama, dus naar dat deel dat in verbinding staat met God, waarin ook verzoening met zichzelf en de anderen mogelijk is. Die drie stadia houden ook in dat in het joodse denken geest en ziel niet tegenover elkaar staan, net zo min als ziel en lichaam. Het is allemaal met elkaar verbonden in de drie stadia van de ziel."

Ontsporen
Bas van der Graaf: "Zelf wil ik er ver van wegblijven, van dat onderscheiden van lichaam, ziel en geest. Het ontspoort meteen als je dat probeert te definiëren. Zitten onze begeerten en driften in de geest of in de ziel? De Bijbel definieert het ook niet strak. In de brief van Paulus aan de Thessalonicenzen schrijft hij: 'Moge uw geest, ziel en lichaam zuiver bewaard zijn bij de komst van Jezus Christus'. Ziel en lichaam zijn met elkaar verbonden. Dat betekent dat de ziel niet een zuiver deel van onszelf is dat losstaat van de rest en door het kwaad niet aangetast kan worden. Ook de ziel moet gered worden. Het kan een bevrijding zijn te erkennen dat ook onze ziel duister kan zijn. In gesprekken met volwassenen die bij ons in de kerk in de Paasnacht zullen worden gedoopt, kwam dat naar- boven. Eigenlijk is het een bevrijding te erkennen dat het kwaad ook in onze ziel kan zitten. Dus nee, de ziel is niet onveranderlijk."

Elisa Klapheck: "De joodse traditie zegt iets interessants over de slaap. Elke nacht als we slapen, raken we tijdelijk onze ziel kwijt, aan God. We gaan dan een beetje dood. In de ochtend krijgen we onze ziel terug van God, en die ziel is dan weer rein. Net zo rein als in oorsprong. Daarom spreek ik liever over de ziel dan over de psyche. Door de oorspronkelijke reinheid van de ziel die niet weggaat, zit er in de ziel een helend vermogen. De goddelijke ziel, de nesjama, heeft daarom geen littekens, anders dan de psyche. Het lijkt alsof de psyche is onderworpen aan wetten en patronen: als je bepaalde nare dingen hebt meegemaakt, dan laat dat schadelijke sporen achter op je psyche. Dat geldt niet per se voor de ziel, die is van God gegeven, en daarom niet helemaal onderworpen aan wat er gebeurt. Op een bepaalde manier is de ziel daarom vrij."

Bas van der Graaf: "Over eenheid van lichaam, ziel en geest gesproken: twee dopelingen zullen helemaal ondergedompeld worden, in de Paasnacht en op Paasmorgen. We zijn in het tuincentrum op zoek naar een geschikt bassin."

Deel dit artikel