Waar blijven de Turkse schrijvers?

home

Iris Pronk

Marokkaanse schrijvers in Nederland zijn zeer succesvol; met hun boeken oogsten ze roem en literaire prijzen. Turkse schrijvers zijn veel minder zichtbaar. Dat komt vooral omdat ze zo graag in het Turks schrijven. Literair talent krijgt ook weinig aansporing uit eigen kring.

In Turkije is hij een heel bekende Nederlander, zegt schrijver Sadik Yemni (54): ,,Nederland wordt daar veel bekender dankzij mij.'' Al dertig jaar woont Yemni in Nederland, daarom situeert hij een deel van zijn romans in een Nederlands decor.

Maar hij schrijft en publiceert in het Turks, die taal beheerst hij nu eenmaal veel beter: ,,In het Nederlands zal ik altijd op een Paralympics-niveau blijven, hoe kan ik concurreren met Harry Mulisch?''

Yemni heeft olympische ambities en dus schrijft hij met zijn blik op het Oosten, in zijn sober ingerichte flat in Amsterdam-Oost. Sommige van zijn boeken werden in het Nederlands vertaald, zoals 'De amulet' (1995) en 'De vierde ster' (2000), een thriller waarin succesvolle, jonge Turken in Amsterdam het slachtoffer worden van een fascistoïde complot. Maar aandacht kregen ze hier nauwelijks en daarom verschenen zijn laatste romans alleen in Turkije. Daar is Yemni inmiddels wél beroemd: ,,Ik heb in Istanbul wel eens 22 interviews gegeven in één week.''

De schrijver serveert thee en zoete sesampasta en vertelt over de koffer, die al jaren onder zijn bed ligt; ,,Ik blijf een migrant, ik kan zo weer weg.'' Hij leidt een dubbelleven: daar staat zijn foto soms groot in de krant, hier leeft hij als een anonieme Amsterdammer. Vanavond treedt hij op in Den Haag, tijdens het literaire festival Winternachten, voor een Nederlands publiek dat vermoedelijk zijn werk niet kent.

Het geringe literaire succes van Turkse schrijvers in Nederland steekt schril af bij dat van Marokkaanse auteurs. Abdelkader Benali, Hafid Bouazza, Mustafa Stitou, ze sleepten in de afgelopen twee jaar bijna alle belangrijke literaire prijzen in de wacht. En nieuw talent heeft zich ook al aangediend; zo manifesteren de debutanten Said el Haji en Khalid Boudou zich nadrukkelijk in de media en op literaire podia. Auteurs van Marokkaanse afkomst leveren, kortom -met zeer uiteenlopende boeken en ambities- een vitale bijdrage aan de moderne Nederlandse literatuur.

Maar waar blijft het Turkse talent? Er wonen bijna 352000 Turken in Nederland, meer dus dan Marokkanen (ruim 306000). Maar toch zijn de Turks-Nederlandse schrijvers met enige bekendheid op de vingers van één hand te tellen: Nilgün Yerli (beter bekend als columniste en cabaretière), Sevtap Baycili, Halil Gür en Sadik Yemni. In Duitsland hebben Turkse schrijvers en kunstenaars een krachtige stem: Emine Sevgi üzdamar vond er bijvoorbeeld een groot lezerspubliek met haar roman 'Het leven is een karavanserai' (1992). Maar Turks-Nederlandse auteurs schrijven in de marge van de Nederlandse literatuur.

Waarom breken Turkse auteurs hier niet door? Sevtap Baycili, schrijfster van de satire 'De nachtmerrie van de allochtoon', wil op deze vraag niet ingaan: ,,Heb je mijn werk wel gelezen? Die vraag irriteert me, het is een cliché. Ik moet zo vaak vragen beantwoorden over mijn afkomst, daar ben ik moe van.'' Maar het Inspraak Orgaan Turken in Nederland (IOT) boog zich eerder al wel over de vraag en liet zelfs een onderzoek uitvoeren. In 'Turkse auteurs in Nederland. Verkenning van een onontgonnen gebied' constateert onderzoekster Elma Nap-Kolhoff dat er in Nederland 19 Turkse schrijvers wonen, die merendeels in het Turks schrijven.

Turks is een enorm vitale taal in Nederland. Het lijkt een eerste verklaring voor het uitblijven van Turks literair succes: als Turken schrijven, dan doen ze dat vaak in het Turks. Onder Marokkanen van de tweede generatie is Nederlands de voertaal, maar veel jonge Turken spreken onderling Turks. Er zijn tientallen Turkstalige tijdschriften, kranten en tv-zenders in Nederland, de hele cultuur is sterk Turks georiënteerd. ,,De Turken hebben hier een soort klein Turkije gecreeërd. Turks is in je brein, in je oor, hoe kun je dan Nederlands schrijven?'' zegt Sadik Yemni.

Voor Nederlandse uitgevers is de Turkse taal een barrière, want zij moeten verhalen en romanfragmenten eerst laten vertalen. Maar: ,,Ik heb ook weinig voorbij zien komen'', zegt Ronald Bos, verantwoordelijk voor het intercultureel beleid van het Fonds voor de Letteren. Hij is gespitst op mogelijk Turks talent, legt 'introductiedossiers' aan voor uitgevers, laat anderstalige verhalen en fragmenten vertalen in het Nederlands. Maar in de afgelopen drie jaar meldden zich maar weinig Turkstalige schrijvers in spe. Bos gist naar het waarom, maar constateert: ,,Er ontbreekt een jonge, schrijvende groep.''

Misschien missen Turkse jongeren een literair rolmodel. De eerste generatie gaf in elk geval niet het goede voorbeeld, zegt Sadik Yemni, die zelf in 1975 in Nederland kwam; ,,Ze waren gewoon niet lezend intellectueel.'' De eerste Turken zetten zich in voor politieke en maatschappelijke emancipatie; ze knokten voor banen en verblijfsvergunningen. Als ze al literaire avondjes belegden, dan waren die volgens Yemni niet erg vruchtbaar: ,,Hun visie op literaire werken was smal. Ze wilden links, Marx en revolutie, maar daar komt nooit literatuur uit voort.''

Literair talent wordt nog steeds niet erg gestimuleerd binnen de Turkse gemeenschap. Stichting El Hizjra in Amsterdam is al sinds 1987 een springplank voor jonge Marokkaanse schrijvers: Benali, Stitou, El Haji en Boudou wonnen alle vier de El Hizjra Literatuurprijs en konden meteen daarna bij uitgeverij Vassallucci aan de slag. Maar een Turkse El Hizjra komt nog niet van de grond, interessante initiatieven verzandden in financiële of organisatorische problemen. Stichting Troya organiseerde in 2001, 2002 en 2003 schrijfwedstrijden voor migranten van Turkse afkomst en reikte drie keer de Tulpia Literatuurprijs uit. Maar de stichting stierf een zachte dood, net als Umut, een veelbelovend magazine voor Turkse literatuur dat in 2002 werd opgericht en slechts drie keer verscheen.

Voor bouwkundig ingenieur Mesut Balik (32) had schrijven de laatste tijd geen prioriteit. In 2002 won hij de Tulpia Literatuurprijs met zijn Turkstalige verhaal 'Ontmoeting op het kerkhof'. Een erg goed verhaal, schreef Sadik Yemni in het juryrapport, zelfs ,,het beste dat ik in tien jaar als jurylid gelezen heb.'' Maar daarna had Balik het druk met zijn werk, zijn literaire ambitie raakte wat op de achtergrond. Hij wil wel meer gaan schrijven en had ook al contact met een redacteur van uitgeverij De Geus. Die was heel enthousiast over zijn werk, zegt Balik; ,,Maar hij zei ook: mensen zijn veel meer geïnteresseerd in romans. En ik schrijf toch het liefst verhalen.''

Misschien breken Turkse schrijvers daarom niet door, denkt Hanneke van der Heijden, die Turkse literatuur in het Nederlands vertaalt. ,,Turken hebben vaak een voorkeur voor genres die hier niet goed in de markt liggen.'' Poëzie is bijvoorbeeld erg populair onder jonge Turken, maar onverkoopbaar in Nederland. En van een debutantenverhalenbundel wordt een uitgeverij ook niet rijk.

Waarom bestaat er wel een film als 'Shouf shouf Habibi' en geen 'Hallo Istanbul', vraagt Yemni zich af. Misschien omdat Marokkanen zich in Nederland sowieso luidruchtiger presenteren, op allerlei terreinen: ,,Islamofobie, 'kutmarokkanen', constant hoor je over Marokkanen. En dus zijn uitgevers ook extra gevoelig voor Marokkaanse schrijvers.''

Maar misschien kan Yemni een Turkse doorbraak forceren in de Nederlandse literatuur. Hij werkt op dit moment aan een 'klassieker', waarmee hij het Nederlandse publiek wil veroveren: ,,Een klassieke roman met een hoog literair niveau, over een Turkse familie die 40 jaar geleden in Nederland kwam. Zo wil ik mijn literaire spoor in Nederland achterlaten.'' En binnenkort heeft hij nog een andere literaire verrassing: Yemni coacht een uitzonderlijk jong, Turks talent. Wie hij of zij is, wil hij nog even geheim houden. Uitgevers kunnen maar beter alert zijn; ,,Ik heb een schat ontdekt.''

Het literaire festival Winternachten in Den Haag heeft vanavond speciale aandacht voor Turkse literatuur. Met optredens van o.m. Sadik Yemni, Mesut Balik en Sevtap Baycili. Hoofdgast Orhan Pamuk heeft helaas afgezegd. Theater aan het Spui, 070-3465272. www.winternachten.nl.

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie