Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waar Al-Jeballi had gerookt, moest vuur zijn

Home

Bart Zuidervaart

Het door de brand verwoeste cellencomplex op Schiphol-Oost. © Onderzoeksraad voor Veiligheid

Tien jaar geleden brak in het cellencomplex op Schiphol-Oost, een brand uit die elf levens eiste. Een Libiër was lang hoofdverdachte in deze zaak. Hij werd uiteindelijk vrijgesproken. Maar voor zijn advocaten is daarmee de zaak niet gesloten.

Vanavond klinken ze weer, de namen van de elf dodelijke slachtoffers. Bij het monument, vlakbij de plek waar tot enkele jaren terug het cellencomplex stond, zal Amnesty-directeur Eduard Nazarski een korte toespraak houden. Het belooft een sobere herdenking te worden van een ramp die vergeten lijkt.

Vandaag exact tien jaar geleden, om 23.55 uur, klonk het brandalarm in het detentiecentrum op Schiphol-Oost. Paniek in vleugel K, een afdeling voor illegale vreemdelingen in afwachting van hun gedwongen vertrek uit Nederland. Onder de deur van cel 11 door kwam rook. Twee bewaarders bevrijdden de 'bewoner', de toen 23-jarige Libiër Ahmed Issa Al-Jeballi. De deur lieten ze openstaan, waarna de brand oversloeg naar de hele vleugel. Die nacht zou de brandweer om 01.15 uur in cel 5 het eerste lijk vinden. Elf mensen, uit landen als Roemenië, Bulgarije, Suriname en Turkije, stierven een kansloze dood, opgesloten achter een celdeur die tijdens de brand niet door bewaarders werd geopend.

Geschiedenisboeken
De evacuatie verliep chaotisch. Personeel was ongetraind voor calamiteiten en ging de brand stuurloos tegemoet. De brandweer meldde zich bij de verkeerde, afgesloten ingang van een ondeugdelijk complex dat nooit in gebruik had mogen worden genomen.

Nu, tien jaar later, is de ramp vooral een onderwerp in geschiedenisboeken. De Libiër Al-Jeballi werd aanvankelijk veroordeeld wegens brandstichting, maar daarna vrijgesproken. Op 18 september 2009 om 10.00 uur vertrok hij met vlucht KL573 van Schiphol naar Tripoli.

In 2006 traden de ministers Piet Hein Donner (CDA, justitie) en Sybilla Dekker (VVD, volkshuisvesting) af. Inmiddels is het gehele cellencomplex gesloopt, besmet als het was door die gitzwarte gebeurtenis.

Voor Eduard Damman (51) beheerste de Schipholbrand sinds 2006 zijn advocatenpraktijk. In dat voorjaar belde Al-Jeballi hem op vanuit het huis van bewaring in Heerhugowaard. De Libiër werd verdacht van opzettelijke brandstichting met elf doden tot gevolg. Al- Jeballi wilde Bram Moszkowicz, maar kon hem niet betalen. Daarom zocht hij iemand die bereid was hem op pro-deobasis bij te staan. Damman ging akkoord, niet wetende hoeveel werk deze klus zou opleveren.

Heftige periode
'Duizenden uren' besteedde de raadsman aan de zaak, samen met zijn collega Raymond Frijns. Alle andere dossiers lieten ze noodgedwongen vallen. "Het was een heel heftige periode", vertelt Damman. "Politie en justitie hebben onze cliënt als een staatsgevaarlijke terrorist behandeld. Iemand waarmee vervelende grapjes mee werden uitgehaald."

Lees verder na de advertentie
Beveilingingsbeelden uit het cellencomplex van het moment dat de brand uitbrak. © anp
© anp
© anp

Al-Jeballi werd direct na de bevrijding uit zijn cel overgebracht naar de intensive care van het VU Medisch Centrum in Amsterdam, waar artsen hem dagenlang in kunstmatige coma hielden. De naam waaronder hij werd verpleegd: Dirk Vonk. "Bizar voor iemand die werd verdacht van brandstichting." Agenten zaten 'letterlijk op zijn bed', vertelt Damman, te wachten op het moment dat de Libiër kon worden verhoord.

Na tien dagen ontwaakte Al-Jeballi uit zijn coma. Zestien verhoren door de recherche volgden, in totaal 8,5 uur. "Uit het strafdossier blijkt dat dit onder belabberde omstandigheden gebeurde", zegt advocaat Damman. "Er zat een trillende, duidelijk verwarde jongen, het speeksel liep uit zijn mond, het snot uit zijn neus. Hij stotterde van ellende."

"Verhoren moesten op herhaald aandringen van de psychiater worden afgebroken. Verklaringen die hij toen aflegde, over die sigarettenpeuk die hij wegschoot richting het einde van zijn bed, waren voor de rechters een belangrijk deel van het bewijs. We hebben die verklaringen nooit meer van tafel gekregen. Als ik destijds zijn advocaat was geweest, hadden deze verhoren nooit plaatsgevonden."

Omstreden onderzoek
Damman merkte dat politie en justitie er alles aan deden om zijn cliënt veroordeeld te krijgen. Hij noemt het eerste onderzoek van de technische recherche, waaruit bleek dat er twee brandhaarden waren in cel 11 van vleugel K. Dus was er sprake van opzettelijke brandstichting, concludeerde de recherche. Het was een omstreden onderzoek dat later genadeloos door deskundigen onderuit werd gehaald.

Damman merkte het ook aan de wijze waarop met Al-Jeballi werd omgesprongen. Acht maanden zat hij in een isoleercel, vanwege vermeend suïcidegevaar. Een psychiater die vaststelde dat daar geen sprake van was, maakte geen indruk.

De toenmalige directeur Gert Jan Teule van het huis van bewaring in Heerhugowaard vertelt in het boek 'De Schipholbrand - de vergeefse jacht op een zondebok': "Er was bemoeienis van de hogere legerleiding zelf." Van het ministerie van justitie in Den Haag dus.

Kortsluiting
In 2007 veroordeelde de rechtbank in Haarlem Ahmed Issa Al-Jeballi tot drie jaar cel. Hij had niet met kwade opzet brand gesticht, oordeelden de rechters, maar nam bewust het risico op brand door op zijn bed een sigaret te roken.

Damman merkte dat politie en justitie er alles aan deden om zijn cliënt veroordeeld te krijgen

Twee jaar later maakte het hooggerechtshof in Amsterdam er achttien maanden cel van. De straf viel lager uit door verzachtende omstandigheden: gebrekkige hulpverlening in de rampnacht, bewaarders die tegen de regels in de deur van cel 11 lieten openstaan, een gebouw dat niet aan de voorschriften voldeed. Maar Al-Jeballi verdiende straf, zei voorzitter Houben van het gerechtshof: in een cellencomplex kunnen gedetineerden zichzelf niet in veiligheid brengen, terwijl ze vuur 'kunnen ruiken, voelen en zien'.

Voor Damman kwam de veroordeling 'als een schok', vertelt hij nu. "Ik had goede hoop op vrijspraak. Zijn grote bezwaar: alle onderzoeken naar deze brand gingen altijd uit van het handelen van Al-Jeballi. "De brand kan heel goed een andere oorzaak hebben, zoals kortsluiting. De cel stond vol met technische apparaten die, omdat ze waren gesmolten, nooit goed zijn onderzocht. Het was zeer frustrerend. Schuld of opzet, dat was de enige vraag die voor het Openbaar Ministerie telde."

Opnieuw
Eduard Damman was al langer van plan te stoppen met de advocatuur. Hij liet zich in 2010 schrappen van het tableau, zoals dat heet, en trok zich met zijn gezin terug in Biarritz in Zuidwest-Frankrijk.

Maar eind dat jaar kreeg de zaak een onverwachte wending. De Hoge Raad vernietigde het arrest, de zaak moest over. Volgens de hoogste rechter was er onvoldoende bewijs voor opzettelijke brandstichting. Bovendien had het gerechtshof ten onrechte een verzoek van de verdediging om een getuige te horen, afgewezen.

Al-Jeballi belde met Damman: "Ik wil dat jij mijn zaak doet."

Damman ging akkoord en liet zich opnieuw inschrijven als advocaat. Hij had, samen met zijn collega Frijns, immers de meeste kennis van dit dossier. Maar er speelde nog iets anders mee. Damman was in de jaren negentig de raadsman van Wilco Viets, de man die tot tien jaar cel werd veroordeeld in de Puttense moordzaak. Ook die zaak, zegt Damman, had alle trekken van een rechterlijke dwaling.

Vele jaren na de veroordeling van Viets en Herman du Bois werd de Puttense moordzaak heropend. Er was nieuw, ontlastend bewijs opgedoken. Een andere advocaat stond Viets bij tijdens dat proces. Uiteindelijk werden beide mannen vrijgesproken van de moord op Christel Ambrosius. Damman dacht: 'Zoiets gaat me niet nog een keer gebeuren'. "Ik was getergd. De Schipholbrand-zaak wilde ik tot een goed einde brengen."

Ik was getergd. De Schip­hol­brand-zaak wilde ik tot een goed einde brengen

© anp

Euforie met bittere bijsmaak
Het gerechtshof in Den Haag pleitte Ahmed Issa Al-Jeballi in maart 2013 volledig vrij. De rechters hadden laten onderzoeken of hem, ervan uitgaande dat hij die bewuste avond een peuk wegschoot en vervolgens in slaap viel, opzet of schuld kan worden verweten. Na vele brandproeven, oordeelde het hof: nee. De kans op vuur is bijzonder klein. Bovendien zat de Libiër alleen op zijn cel. Hij was niet suïcidaal. Waarom zou hij zijn eigen leven welbewust in gevaar willen brengen?

Wat volgde was euforie met een bittere bijsmaak. Ook het Haagse hof heeft één scenario onderzocht: die met een rokende Al-Jeballi. Damman: "Maar deze handeling was helemaal niet bewezen en valt naar mijn stellige overtuiging ook niet te bewijzen. We hadden erg graag de kans gekregen om aan te tonen dat Ahmed geen brandende peuk had weggeschoten en dat dat ook nooit de oorzaak van de brand had kunnen zijn."

Al-Jeballi hoopte dat hij na de vrijspraak recht zou hebben op een Nederlandse verblijfsvergunning, net als 39 andere overlevenden van de brand. Maar die regeling, oordeelde Justitie, was niet meer van kracht. Hij kreeg in februari 2014, na lang procederen, een schadebedrag van 47.880 euro, een vergoeding voor 504 dagen (onterechte) hechtenis.

Onbevredigende afloop
Zijn advocaten Damman en Frijns laten het hier niet bij zitten. Ze proberen via de advocaat-generaal bij de Hoge Raad een hogere vergoeding af te dwingen. Een beslissing hierover kan nog jaren op zich laten wachten.

Al-Jeballi woont sinds zijn uitzetting in 2009 in de Libische hoofdstad Tripoli. Hij werkt in het laboratorium van de technische universiteit. Aan contact heeft hij geen behoefte.

Voor advocaat Damman heeft de zaak een enigszins onbevredigende afloop. De vrijspraak, na een proces van 7,5 jaar, biedt niet de gehoopte opluchting. "De sfeer in het land is nog steeds: die jongen heeft geluk gehad. Ik weet zeker dat wanneer er een nieuw, volledig onderzoek komt naar de brand, de sigaret niet de oorzaak blijkt te zijn. Wat nu altijd in de lucht zal blijven hangen is dat niet met absolute zekerheid is vastgesteld dat Al-Jeballi de dader niet is. Dat is spijtig."

'De Schipholbrand - de vergeefse jacht op een zondebok' van Willem de Haan en Bart Zuidervaart is vanaf nu als e-book te koop voor 5 euro. Verkrijgbaar via de site van uitgever Fosfor en bij elke online boekwinkel van Nederland.

Ook het Haagse hof heeft één scenario onderzocht: die met een rokende Al-Jeballi

Deel dit artikel

Damman merkte dat politie en justitie er alles aan deden om zijn cliënt veroordeeld te krijgen

Ik was getergd. De Schip­hol­brand-zaak wilde ik tot een goed einde brengen

Ook het Haagse hof heeft één scenario onderzocht: die met een rokende Al-Jeballi