Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vrij zijn is niet zo gemakkelijk

Home

Rob Schouten

Negen jaar is er gewacht op de nieuwe roman van Jonathan Franzen. ’Vrijheid’ lost de belofte ruimschoots in. Het is een even panoramische als diepgaande familieroman, die de grondzeeën onder onze samenleving bloot legt.

Jonathan Franzen (1959), die in 2001 doorbrak met zijn post-postmoderne familieroman ’De correcties’, behoort misschien nog niet bij de absolute Amerikaanse literaire top, bewoond door schrijvers als Philip Roth en de twee jaar geleden overleden John Updike, maar hij is hard op weg in hun voetsporen te treden.

Franzen is bepaald geen schrijfbeest maar een gewetensvol auteur die mondjesmaat publiceert. Vóór ’De correcties’ schreef hij slechts twee, onopgemerkte romans, en het duurde ook weer negen jaar alvorens hij zijn nieuwe roman presenteerde, ’Vrijheid’. En anders dan veel andere auteurs van zijn generatie beschrijft hij niet een Amerikaanse microkosmos, vol interessante personages die pakkende dialogen voeren in bijzondere omstandigheden of in een opmerkelijke subcultuur, maar geeft hij een brede, panoramische kijk op het landschap van de Amerikaanse burgerij.

Zijn werk laat zich misschien het beste vergelijken met Tolstojs ’Oorlog en vrede’, een boek dat niet toevallig bewonderend genoemd wordt in ’Vrijheid’. En wat de Amerikaanse context betreft, denk je toch vooral aan John Updike, ook cartograaf van de Amerikaanse middelmaat, maar Updike is veel neutraler dan Franzen, moest het ook meer hebben van zijn fraaie stijl dan van borende psychologie. Franzen daarentegen is eerder mensenkenner dan estheet.

Net als ’De correcties’ gaat ’Vrijheid’ over een Amerikaans gezin, de Berglund-clan, man, vrouw, zoon, dochter. De schrijver volgt hen, in hun dromen, ambities en mislukkingen.

Spil is het stel Walter en Patty Berglund, middelbaar en gemiddeld. Walter, zoon van een alcoholistische moteleigenaar, is een progressieve denker en milieuactivist geworden, terwijl Patty, voormalig basketbalster, haar carrière opgaf voor een bestaan als huisvrouw. Twee levens met tegengestelde richtingen.

Aan de hand van de Berglund-geschiedenis probeert Franzen het begrip vrijheid, dat Amerika zo hoog in het vaandel heeft staan, te ontrafelen. Zijn personages lijken op het eerste gezicht bevrijd en vrij; Walter heeft zijn moeizame jeugd overwonnen, Patty heeft spannende minnaars afgewezen en doelbewust voor de degelijke Walter gekozen, zoon Joey mag gewoon rechts-republikeinse sympathieën koesteren, dochter Jessica gaat haar gang en blijft voor iedereen ongrijpbaar.

Maar al die verworven vrijheden blijken heel betrekkelijk en broos als je met elkaar moet samenleven. Patty verandert, nu ze niet meer kan uitblinken, in een stille drinkster. Walter wordt, als hij weet krijgt van een overjarige affaire van zijn vrouw, getroffen door heel oud zeer en gooit haar en daarmee zijn huwelijk de deur uit. Joey mag van zijn aanbeden jeugdvriendin Connie vreemdgaan maar raakt toch bijna verstrikt in de netten van bloedmooie Jenna. Seksualiteit, jaloezie, wrok, alle mogelijke menselijke oerinstincten beproeven voortdurend die zogenaamde vrijheid, een verschijnsel dat Franzen met soms komische scherpte beschrijft, zoals bij Walters jeugdvriend Richard Katz: „In Katz’ zwarte Levi’s kwam een navigatiebaken tot leven, een zender die heel lang geen signaal had afgegeven maar zich nu opeens weer roerde. Hij had zich er schuldig over moeten voelen. Maar hij voelde alleen maar hoe stijf hij werd.”

Franzen is een rasverteller met oog voor het aardse: sappige seksscènes maar ook een onvergetelijk tafereel waarin Joey in zijn drollen prikt om zijn ingeslikte trouwring terug te vinden. Toch is hij geen verlekkerde voyeur die geniet van de onttakeling van zijn personages. Het gaat hem bij alle smakelijke anekdotiek om de diepte, de grondzeeën onder de samenleving. Langzaam, haast ongemerkt, duwt hij zijn lezers in de modderige, opportunistische geest van de mens als het op geven en nemen aankomt. Misschien betekent het feit dat Franzen – ongetrouwd samenwonend, geen kinderen – juist níet zo’n leven leidt als zijn burgerlijke personages in dat verband wel iets. Hij kan zich belangeloos identificeren.

Intussen lijkt Walter Berglund, vol vooruitstrevende, ecologische sympathieën, het meest op de schrijver zelf, die in het dagelijks leven als een overtuigd natuurliefhebber te boek staat. In ’Vrijheid’ wordt tussen de regels door een discussie over Amerikaanse waarden gevoerd. „Dat het systeem in dit land nooit zal veranderen”, zei Walter, „heeft alles te maken met vrijheid. De reden waarom het kapitalisme in Europa kan worden beteugeld met wat wij socialisme noemen, is dat ze daar niet zo spastisch doen over persoonlijke vrijheden.”

De hoofdtoon van ’Vrijheid’ is weliswaar anti-Republikeins maar Franzen is een te genuanceerd iemand om dan maar de Democraten de hemel in te prijzen. Dat komt bijvoorbeeld tot uiting als de wijze en verlichte Walter zelf ook het vermaledijde spastische gedrag gaat vertonen. Na zijn onredelijke scheiding van Patty (het komt onverwacht weer goed trouwens, een beetje teleurstellend voor de feelgood-mijdende lezer) ontpopt hij zich als een maffe kluizenaar die zijn huisbakken buren vraagt hun katten binnen te houden vanwege het lot van zeldzame vogeltjes. Oftewel, ook de redelijke mens draaft soms door.

Daar gaat dit boek tenslotte over: je kunt wel oprechte idealen hebben maar tast je die van een ander niet aan? Daardoor klinkt de titel van dit boek met zijn containerbegrip ’Vrijheid’ aan het eind bijna sarcastisch: deze vrijheid betekent ook Oorlog en Onvrijheid.

’Vrijheid’ brengt aan de hand van de Berglund-saga een scala aan hang ups van een hele generatie in kaart, van milieubewustzijn tot internetporno. Het is onder het mom van een klassieke familiegeschiedenis ook een boek waarin de Reagan-, Clinton-en Bush-tijdperken liefdevol onder het mes gaan. Opmerkelijk is dat 9/11 daarbij nauwelijks ter sprake komt, alsof Franzen wil zeggen dat we zo’n spectaculaire gebeurtenis niet moeten overschatten. Belangrijker zijn voor hem de onbewuste motieven van de mens, de condition humaine, die hij haarfijn en raak weet bloot te leggen. Dat maakt hem een heel groot schrijver.

Lees verder na de advertentie
In Franzens nieuwe roman stuiten Amerikaanse burgers op de grenzen van het ideaal van persoonlijk vrijheid. Op de foto een suburb in Boston. (Corbis)



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie