Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Voodoo moet Haïti redden

Home

Leendert van der Valk

Twee 'gede' op de Grande Cimetière in Port-au-Prince. Gede zijn geesten aan wie geofferd wordt. © Pierre Moise

Zes jaar na de aardbeving raakt het donorgeld op, dus gaat Haïti op eigen benen staan. Ook door meer te leunen op de traditionele natuurreligie van het land, voodoo.

Op de Grand Cimetière van Port-au-Prince leegt een vrouw in extase een fles piman, rum met hete pepers, boven haar hoofd. Ze wast zich ermee, vooral tussen haar benen. Ze is een gede, een geest die waakt over dood en vruchtbaarheid in de voodoo-religie. Gede gaan gekleed in paars en zwart, met hoge hoed en kapotte zonnebril, de gezichten witgepoederd.

Tussen de graven die zes jaar na de verwoestende aardbeving veelal nog in puin liggen, offeren de Haïtianen voedsel en drank aan de gede, maken ze muziek en branden ze zwarte kaarsen. Via de goden kunnen ze communiceren met gene zijde, mits ze de morbide en soms perverse humor voor lief nemen. "Ik ben geen gede", roept een in trance geraakte oude vrouw op de begraafplaats in de wijk Pétionville tegen een jongen die om advies komt. "Ik ben de opper-gede, Bawon Samedi. Als ik gede was, zou ik mijn pik in je mond stoppen."

Voodoopriester
Het is deze religie, voodoo, die Haïti moet helpen zelfstandig te worden nu de donorgelden voor de fysieke wederopbouw opraken. Haïti wil weer beter luisteren naar de eigen natuurreligie.

Daarvoor heeft president Michel Martelly een bekende voodoopriester, Erol Josué (45), aangesteld als directeur van het Nationaal Bureau voor Volkenkunde BNE. Dat de Haïtiaanse cultuur doordrenkt is van voodoo onderkent vrijwel iedereen in het land, maar dat uitgerekend een houngan, een voodoopriester, zo'n prestigieuze intellectuele functie krijgt, is revolutionair. De politieke klasse moet traditioneel niets hebben van de 'duivelse' volksreligie. De anti-voodoo-retoriek wordt aangewakkerd door kerken in Amerika waar de Haïtiaanse elite vaak zijn opleiding krijgt.

"De opeenvolgende bestuurders van Haïti hebben nooit omgekeken naar het volk", zegt Josué, gezeten onder een boom in de binnentuin van het BNE, waar hij een paar dagen eerder een voodoomuseum opende met een reeks concerten van voodoomuzikanten. Hij heeft zijn korte haar roodbruin geverfd en gaat stijlvol gekleed. "De leiders geven niets om wat belangrijk is in het leven: cultuur, de manier van omgaan met leven en dood, datgene wat een volk zijn waarden geeft. Ze kijken neer op voodoo. We zijn onze cultuur aan het vergeten."

Lees verder na de advertentie
De opeenvolgende bestuurders van Haïti hebben nooit omgekeken naar het volk

Vèvès
Josué merkte het al in zijn jeugd. "Ik groeide op in de peristil, de voodootempel, maar ik ging naar de katholieke school", zegt hij. "Die scholen waren toen de beste. Elke dag kreeg ik thuis dezelfde waarschuwing: 'zeg nooit op school dat je familie aan voodoo doet'. Ik mocht geen vriendjes mee naar huis nemen. Maar ik kon het niet goed verbergen. Als ik in de peristil huiswerk zat te maken, tekende ik zonder nadenken vèvès in mijn schrift." Vèvès zijn de tekeningen die gebruikt worden bij het oproepen van de geesten, ze zijn bij ons vooral bekend uit horrorfilms.

Josué wordt nu gezien als de belangrijkste voodooisant van het land, na het overlijden van de 'nationale voodoopriester' Max Beauvoir in september vorig jaar. Een week na diens overlijden was Josué nog in Utrecht op de Nacht van de Poëzie en het Voodoo ToGo Festival, want behalve houngan is hij zanger, danser en dichter met een internationale carrière. Overal verspreidt hij het evangelie van voodoo.

De katholieke kerk is volgens hem al lang niet meer de grootste bedreiging voor zijn cultuur, dat zijn de Amerikaanse pinksterkerken die gelijk met de noodhulp het land binnenkwamen en blijven komen.

'Afzweren van de duivel'
Hoewel er bijna geen toerist in Haïti is te vinden, zitten de vliegtuigen vanuit de VS elke dag vol. De passagiers dragen T-shirts met opschriften als 'Jesus saves Haïti' en 'Keep kalm, Jesus is coming soon'. De ruim zeven miljard euro hulpgeld die werd opgehaald na de aardbeving is verdeeld over duizenden ngo's en kleine projecten. Vaak van Amerikaanse kerken. Die brengen geld mee. Vooral de pinkstergemeenten zijn rijk.

Josué: "De pinksterkerken eisen dat je voodoo afzweert. Ze zeggen dat voodoo de duivel is en drijven die uit. Het zorgt voor enorme identiteitsproblemen onder Haïtianen." Het is niet moeilijk om de aantrekkingskracht van de pinksterkerk te zien. Je daarbij aansluiten biedt kans op vooruitgang. 'Religion pepe', noemt Josué het.

De pinksterkerken eisen dat je voodoo afzweert. Ze zeggen dat voodoo de duivel is en drijven die uit

Demonstranten doen een voodoo-ritueel voorafgaand aan een politieke mars. © afp

Om te begrijpen wat pepe is, moet je naar de boulevard. Het is er zo mogelijk nog drukker, heter en viezer dan in de rest van Port-au-Prince, de uitlaatgassen lijken er nog dikker. De ooit welvarende boulevard is berucht om berovingen en geweld. Hier is de eeuwige, kraamloze markt waar vrouwen stapels pepe verkopen. Tweedehands kleding. Het gaat per kilo.

Armoede
Hoewel inmiddels negentig procent van de aardbevingsslachtoffers alweer uit de tentenkampen is, slapen daklozen tussen de brokstukken van kathedralen, winkels en huizen. Ook voor de aardbeving (naar schatting ruim 200.000 doden) was Haïti al het armste land van het westelijk halfrond. Volgens de Verenigde Naties leeft nu ruim de helft van de Haïtianen in armoede en uit een recent rapport van de nationale voedselinspectie blijkt dat 3 miljoen inwoners moeite hebben om dagelijks genoeg eten te krijgen.

Steeds vaker klinkt de kritiek dat de eigen industrie niet kan concurreren met de onafgebroken instroom van bijna gratis goederen. Bovendien vertrekt vrijwel iedereen die het zich kan veroorloven naar het verfoeide 'imperialistische' Amerika voor eigen kansen. Het is het lot van een land aan het donorinfuus: buitenlandse goedkope goederen erin, Haïtiaanse hersencellen eruit.

Datzelfde ziet Josué gebeuren op het gebied van cultureel erfgoed en identiteit. "De Haïtiaanse cultuur is een mix van Taíno-indianen, Afrikanen en Europeanen. Je zou hier christen of voodooisant moeten kunnen zijn zonder vooroordelen. Van de loa's, voodoogoden, mag je protestants en voodooisant tegelijk zijn hoor, natuurlijk! Maar buitenlandse stemmen vertellen Haïtianen dat ze een pact met de duivel hebben gesloten."

Slavenrevolutie
Wie dat gelooft heeft een identiteitsprobleem, want dat zogenaamde duivelspact is nu juist de trots van Haïti. In 1791 begon de slavenrevolutie met een bijeenkomst waarbij de West-Afrikaanse voodoogoden werden aangeroepen. Het leidde tot de onafhankelijkheid in 1804, na een bloedige, lange strijd tegen Spaanse, Engelse en vooral Franse legers. Een geschiedenis waar Haïti trots op is. Hun founding fathers zijn vrijgevochten slaven die het onmogelijke deden: Napoleon verslaan en de slavernij afschaffen, lang voordat het Westen daar aan toe was.

Ook voor de aardbeving was Haïti al het armste land van het westelijk halfrond

Sindsdien is voodoo verankerd in de volksaard, ondanks, of misschien dankzij, grote internationale tegenstand en achterdocht. Van Haïti wordt gezegd dat het zeventig procent katholiek is, dertig procent protestants en honderd procent voodoo. Alleen de politieke elite, die zo graag westers wil zijn, mijdt van oudsher voodoo waardoor de kloof met de straatarme massa groeit.

Volgens Josué, die op de binnenplaats van het bureau voor volkenkunde een botanische tuin voor geneeskrachtige kruiden is begonnen, kan Haïti alleen op eigen benen staan als het beter luistert naar de eigen natuurreligie. "Voodoo is een blauwdruk voor een samenleving. Het zegt je hoe je moet omgaan met landbouw, cultuur, wetenschap. Neem onze loa Kouzin Zaka, zeg maar de minister van landbouw van het voodoopantheon. Eet hij voedsel uit allerlei landen? Nee, hij eet lokaal."

Ook moet de rijke kunst en geschiedenis van voodoo het toerisme terugbrengen naar het land dat ooit 'de parel van de Cariben' werd genoemd. Josué werkt met de minister van toerisme aan de reconstructie van belangwekkende voodooplekken in het noorden van het land, zoals Bois Caiman, het bos waar de eerste revolutionaire voodooceremonie werd gehouden. Josué ging erheen om te kijken of het slavernijmuseum er kon staan. "We kunnen daar voorlopig niets. Een van de protestantse kerkgenootschappen uit de buurt heeft het bos met zuur bewerkt. Het heeft de bomen aangetast die zo belangrijk zijn voor Bois Caiman, bomen die de revolutie nog meemaakten."

Deze reportage is mede tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage van het Postcode Loterij Fonds van Free Press Unlimited.

Alleen de politieke elite, die zo graag westers wil zijn, mijdt van oudsher voodoo waardoor de kloof met de straatarme massa groeit

Deel dit artikel

De opeenvolgende bestuurders van Haïti hebben nooit omgekeken naar het volk

De pinksterkerken eisen dat je voodoo afzweert. Ze zeggen dat voodoo de duivel is en drijven die uit

Ook voor de aardbeving was Haïti al het armste land van het westelijk halfrond

Alleen de politieke elite, die zo graag westers wil zijn, mijdt van oudsher voodoo waardoor de kloof met de straatarme massa groeit