Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vlees eten met een gesust geweten

Home

Kees de Vre

Archieffoto. Koeien van een biologische veehouder maken een vreugdesprong nadat ze weer voor het eerst na de winter de wei in mogen. © ANP

Kweekvlees is nog niet te koop, maar al wel voer voor filosofen. Filosofe Cor van der Weele denkt dat deze 'bouwboutjes' het debat over het eten van vlees kunnen vlottrekken.

Wel of geen vlees eten, dat is tegenwoordig een prangende vraag. Voor- en tegenstanders betrekken al gauw de loopgraven zodat een open gesprek onmogelijk wordt. Technologie, beschikbaarheid van veel en goedkoop vlees, staat tegenover moraal, de hang naar dierenwelzijn. De gevolgen voor het milieu van vleesproductie spelen amper een rol in deze discussie.

De Wageningse bioloog/filosoof Cor van der Weele denkt dat kweekvlees een brug kan slaan tussen de strijdende partijen. Bij haar recente oratie als hoogleraar humanistische wijsbegeerte in Wageningen kwam ze op de proppen met dit idee. "Omdat vlees opgekweekt uit een stamcel van bijvoorbeeld een varken het denken over vlees eten weer in beweging kan krijgen. Enerzijds is het echt vlees. De vleeseters hoeven zich niet afgescheept te voelen met vleesvervangers. Anderzijds is er geen sprake van problemen met dierenwelzijn. En hoewel het een kleine rol speelt in de afwegingen van een consument, de milieubezwaren als excessief land- en watergebruik gaan eveneens niet op."

Schaduwzijden
Vlees eten is voor veel mensen een uiterst lastig onderwerp geworden, zegt Van der Weele. "We vinden bijna allemaal vlees lekker. We zijn er aan gehecht, we eten het ook al honderdduizenden jaren. Anderzijds komt er steeds meer informatie beschikbaar over de schaduwzijden ervan. Dat zijn er vele. Milieuvervuiling, excessief land- en watergebruik, dierziekten, resistentie tegen antibiotica, dierenwelzijn. Dat wordt alleen maar erger als de groeiende wereldbevolking door een hogere welvaart meer vlees gaat eten."

Aan haar eigen Wageningen Universiteit, maar ook daar buiten, wordt dan dikwijls ingezet op meer technologie. De veehouderij moet nog efficiënter en intensiever worden om alle monden te voeden, zegt Van der Weele in haar oratie. Ze noemt daarin geen namen. "Ik heb onder andere het pleidooi van Aalt Dijkhuizen, de voorzitter van het College van Bestuur, bij de opening van het academisch jaar voor ogen. Nog los van de vraag of meer technologie duurzaam genoeg kan zijn, biedt Dijkhuizens pleidooi geen antwoord op het groeiende onbehagen over onze omgang met dieren. Ik denk dat hij dat onbehagen heeft onderschat. Natuurlijk, er wordt nagedacht en gewerkt aan verbeteringen. Maar dat is vaak een kwestie van een paar centimeters meer ruimte. Het onbehagen gaat verder dan een centimeter meer of minder. Dat gaat over fundamentele vragen: hoe met dieren om te gaan."

Evenwicht
Van der Weele gaat daarbij terug naar de opvattingen van Adam Smith en Charles Darwin. "De moraal-filosoof Smith zag bij mensen de behoefte om gezien te worden, medegevoel en aandacht te krijgen. Die behoefte aan wat hij noemde sympathy van anderen weegt minstens zo zwaar als ons medegevoel met anderen. Evenwicht daarin - je bent tenslotte niet beter of groter dan anderen - beschouwde Smith als ideaal, maar dat lukt de mens niet zonder een denkbeeldige onpartijdige toeschouwer. Die treedt even uit je, neemt afstand en laat je zien dat er ook een andere kant van de medaille is.

De evolutiebioloog Darwin ging daarin mee, maar constateerde een eeuw later dat dat evenwicht dichterbij komt doordat mensen steeds beter leren de gevolgen van hun handelingen te overzien. Met andere woorden, de morele kringen worden steeds wijder. Ze breiden zich uit, niet alleen naar de buurman maar naar andere volken en rassen en tenslotte ook naar dieren.

Lees verder na de advertentie

 
Het is echt vlees zonder dat er problemen zijn met dierenwelzijn of milieubelasting

Biggetjes bij hun moeder in de stal van een varkenshouderij. © ANP

"Hedendaagse denkers als Peter Singer en Steven Pinker bouwen dat verder uit. Zij schrijven dat proces van uitdijende morele kringen toe aan toenemende intellectuele vermogens en de rede. Frans de Waal, de beroemde apenonderzoeker, zoekt het vooral in morele emoties: empathie vertegenwoordigt voor hem het moreel goede. Maar het gaat in feite om het verbreden van ons morele perspectief op basis van een complex mengsel van emoties, zowel egocentrische als empathische."

Als het gaat om vlees eten ziet Van der Weele die twee zielen in bijna elke mensenborst. "We houden van vlees, het zit al sinds mensenheugenis in onze culturele traditie, maar we moeten nu gaan vrezen voor een zorgeloze consumptie ervan. Die onpartijdige toeschouwer van Adam Smith komt langzamerhand tot voor ons onwelkome conclusies. Daar houden we niet van. We hebben moeite om met die ambivalentie om te gaan."

'Strategie van het niet willen weten'
Als er wordt gesteld dat het leven wel saai en kleurloos wordt als vlees (soms) ontbreekt op je bord, dan is dat voor Van der Weele een teken dat dierbare gewoontes in het geding zijn en dat mensen informatie uit de weg gaan. "Tenzij je echt niet weet wat er aan de hand is. Dat kun je echter van goed opgeleide en goed geïnformeerde mensen niet veronderstellen. Daar is iets anders aan de hand. In de sociale psychologie noemen ze dat 'de strategie van het niet willen weten'. Dat is een mechanisme om informatie onschadelijk te maken als er zaken waaraan je erg bent gehecht in gevaar komen. Dat mechanisme zag je scherp in de Tweede Wereldoorlog opdoemen. Gevaarlijke kennis moet je vermijden. Je hebt er belang bij om iets niet te weten."

Iets dergelijks geldt eveneens voor vegetariërs, benadrukt de Wageningse filosoof. "Die willen vaak niet weten dat vlees eten erg lekker kan zijn. Mensen zijn omnivoren, hebben altijd vlees gegeten. Vegetariërs nemen dikwijls aan dat hun menu's zonder meer gezonder zijn. Vlees eten kan soms echter belangrijk zijn voor de gezondheid. Je moet wel nadenken over de hoeveelheid. Wat we nu gemiddeld eten in het Westen is te veel. Als beide partijen open gaan staan voor die ambivalenties dan komt er wellicht een meer gezamenlijke zoektocht op gang. Het maatschappelijk klimaat moedigt echter aan dat er ferme meningen worden geuit en duidelijke keuzes worden gemaakt. Openstaan voor tegenstrijdigheden wordt als zwak gezien, iets voor besluiteloze losers."

Etensresten uit de humane voedselketen
De nog zeer jonge technologie om uit stamcellen of spierweefsel stukjes vlees te kweken, kan die polarisatie overbruggen, verwacht Van der Weele. Zij is betrokken bij de experimenten aan de universiteiten van Maastricht en Utrecht en geeft er ook workshops over. "Het is echt vlees en sluit daarmee aan op onze liefde voor vlees. Anderzijds is er van dierenleed geen sprake. In een van de workshops kwam het idee bovendrijven om varkens op een stadsboerderij te gaan houden die worden gevoerd met etensresten uit de humane voedselketen. Af en toe nemen we van die varkens een paar stamcellen af en kweken daar vlees mee. Dan heb je veel bereikt: Vlees, een goed geweten, duurzaamheid, je weet waar je eten vandaan komt. Je hebt ook geen last van hoge prijzen, zoals die nu vanwege de schaarse grondstoffen in het verschiet liggen. De bedoeling is namelijk dat kweekvlees wordt gevoed met algen en die zijn goedkoop te produceren. Geen wonder dat dit idee van varkens in de stad veel enthousiasme oproept."

En het roept ongetwijfeld nieuwe dilemma's op. "Ja, het is technologie. De combinatie voeding en technologie ligt inderdaad gevoelig. Maar ik ben daar positief over. Als dieren het moeten hebben van gedragsverandering van mensen, dan konden ze wel eens heel lang moeten wachten. Technologie kan helpen, ook al duurt het misschien nog wel vijftien jaar voor kweekvlees op de markt kan zijn. Maar bovenal staan technologie en moraal niet per se tegenover elkaar. De morele kijk op vlees eten zal door het vooruitzicht van kweekvlees gaan schuiven."

Cor van der Weele (1954) studeerde biologie in Utrecht en wijsbegeerte in Groningen. Zij promoveerde in 1995 aan de VU in Amsterdam in de wijsbegeerte van de biologie. Nu is zij onderzoekster bij de afdeling Consument & Gedrag van het economisch onderzoeksinstituut LEI, onderdeel van Wageningen Universiteit. Per 1 september 2011 is zij benoemd tot bijzonder hoogleraar humanistische wijsbegeerte in Wageningen. Haar leeropdracht daar gaat over de relatie tussen mens en natuur. Zij richt zich daarbij vooral op de menselijke motivatie voor duurzaamheid, met speciale aandacht voor de vraag hoe om te gaan met de minder gewaardeerde neigingen van mensen, en de relatie tussen technologie en ethiek, met speciale aandacht voor de ontwikkeling van een eetbaar product uit dierlijke stamcellen (vaak aangeduid als in vitro vlees of kweekvlees).

Fascinatie voor duurzame keuzes
Het kweken van vlees bevindt zich nog in de laboratoriumfase. Nederland is koploper op dit gebied. Aan de universiteiten van Maastricht, Utrecht, Amsterdam en Eindhoven wordt eraan gewerkt. In de loop van dit jaar hoopt onderzoeker Mark Post van de Universiteit Maastricht de eerste hamburger uit de reageerbuis te presenteren. Dat zou een grote stap op weg naar een vleeskweekfabriek zijn. Of het zo ver komt is de vraag. Het onderzoek vergt vele tientallen miljoenen en de overheidssubsidie houdt op.

Voor het maken van vlees zijn stamcellen nodig en eiwitten die zich samen ontwikkelen tot spierweefsel. Het probleem is dat wetenschappers er nog niet in zijn geslaagd om stamcellen van koeien en varkens te isoleren die het nodige werk aankunnen. Tot nu toe zijn cellen gebruikt van muizen, ratten en resusapen.

Om te ontsnappen aan het voor velen akelige woord kweekvlees of reageerbuisvlees heeft het VPRO-programma 'Noorderlicht' in 2006 een wedstrijd uitgeschreven voor een nieuwe naam. Daar kwamen woorden als bouwboutjes, fopvlees, boeuf du professeur en happy meat uit naar voren.

 
Gevaarlijke kennis moet je vermijden. Je hebt er belang bij om iets niet te weten

Deel dit artikel