Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Verzoend, verknocht

Home

JANN RUYTERS

'Moeder en Grunberg' volgt de laatste zomer van Hannelore Grunberg en haar beroemde zoon. Morgen te zien bij de Joodse Omroep.

Erger dan Auschwitz' noemde Hannelore Grünberg-Klein haar gezin toen Arnon nog een kind was, zo schrijft de auteur in zijn nawoord bij de vorige week verschenen oorlogsherinneringen van zijn moeder. 'Wij waren erger dan Auschwitz, wij móesten wel erger zijn. Ik wilde ook erger zijn dan Auschwitz en ik wilde voor altijd erger blijven.'

Morgen zijn de schrijver en zijn in februari overleden moeder te zien in een documentaire bij de Joodse omroep, 'Moeder & Grunberg' van Pascalle Bonnier en Silvia Bromet. Daarnaast ligt sinds vorige week 'Zolang er nog tranen zijn' in de winkel: de oorlogsherinneringen die Hannelore Grünberg-Klein enkele decennia geleden schreef, in de tijd dat haar zoon nog acteur wilde worden.

Eind jaren tachtig lukte het niet om die memoires te slijten aan een uitgever. De onbekende Hannelore Grünberg legde het toen af tegen de oorlogsdocumenten van schrijvers als Primo Levi en G.L. Durlacher. Nu geeft Vic van de Reijt, uitgever van haar beroemde zoon, ze alsnog uit, wat uiteraard met de roem van die zoon te maken heeft, maar ook met het document zelf: een in feitelijkheid en gedetailleerdheid indrukwekkend droog verslag van Hannelore's reis naar het einde van de nacht.

De Duitse Hannelore Klein vlucht als 12-jarige in 1939 met haar ouders vanuit Hamburg op de St. Louis naar Cuba, waar van de 937 Joodse bootvluchtelingen er slechts dertig (die zich voordeden als christen) worden toegelaten. Het schip keert terug naar Europa en de familie Klein belandt eerst in het Lloyd Hotel in Amsterdam, dan in Westerbork waar ze vier jaar wonen, dan in Theresienstadt en in Auschwitz. Bij de aankomst in Auschwitz wil Hannelore met haar moeder mee, maar als de bewaker hoort dat ze zeventien is, stuurt hij haar de andere kant op.

"Willoos als een slaapwandelaarster liep [mama] met de anderen mee. Niet één keer draaide mama zich om en ik keek haar na en wist niet dat ik haar voor de laatste keer had gezien. Mama was eenenveertig jaar oud toen ze vergast werd."

In die oorlogsjaren liggen de wortels van de woede en de onrust die de zoon beschreef in zijn romandebuut 'Blauwe Maandagen'. Lezers herinneren zich de moeder uit dat boek als een opvliegende vrouw die bij een ruzie graag het servies door de kamer slingerde; bijzonder bloemrijk in haar scheldpartijen. "Jullie zijn kwallen. Alle mensen zijn kwallen", fulmineert ze als de zestienjarige zoon meldt dat hij met zijn vriendinnetje op vakantie wil.

Maar de conflicten verdwenen en de liefde bleef over, noteert de zoon nu in het nawoord bij zijn moeders boek. De onvoorspelbare vrouw uit 'Blauwe Maandagen' is ver verwijderd van de vertelster in het document, en ook van de kwetsbare, oude vrouw die we in 'Moeder & Grunberg' zien.

De film volgt de schrijver en zijn moeder in haar laatste zomer. Grunberg is als mantelzorger weer bij haar ingetrokken en bij momenten gedragen moeder en zoon zich als tortelduifjes. "Wat heerlijk om je stem weer te horen", klinkt het door de telefoon als Arnon even voor werk weg is. "Ach lief krullenkrupke", verzucht ze. "Wat zal het fijn zijn als je hier weer bent."

Over de oorlog wil ze wel vertellen als haar zoon ernaar vraagt, maar beiden hoeven niet zo nodig. Wat rest zijn koosnaampjes, strelingen, Duitse liedjes. Die duiken op in boek én film. 'Die Gedanken sind frei' leerde Hannelore in Westerbork. Ze zingt het in de tuin. Arnon aait over haar hoofd. Erger dan Auschwitz is de zoon niet zijn hele leven gebleven, en je stelt je zo voor dat de dapperheid en liefde van de moeder daar een grote rol in hebben gespeeld.

Moeder & Grunberg s morgen te zien op NPO 2 om 13.00 uur.

Deel dit artikel