Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Verlaten worden door je moeder, is dat te vergeven?

Home

Wilfred van de Poll

Svenja Flasspöhler schreef 'Vergeven - omgaan met onrecht'. © Florian Büttner
Interview

Svenja Flasspöhler werd op jonge leeftijd in de steek gelaten door haar moeder. Het is de basis voor haar boek 'Vergeving'. Over hoe om te gaan met een schuldvraag.

Veertien was de Duitse filosofe Svenja Flasspöhler (41) toen haar moeder uit haar leven verdween. Die ontvluchtte haar tweede huwelijk, liet beide dochters bij hun stiefvader achter, verhuisde naar ver weg, trouwde opnieuw, kreeg nieuwe kinderen - keek niet om. Nooit.

Lees verder na de advertentie

Verlaten worden door je moeder, is dat te vergeven? Wat doe je als je iemand vergeeft, hoe gaat dat in zijn werk? Flasspöhler, zelf inmiddels moeder van twee kinderen, ontleedt die vragen in haar boek 'Verzeihen', dat nu ook verschenen is in Nederlandse vertaling (onder de titel 'Vergeving'). Leidraad in het boek is haar eigen ervaring, maar ze interviewt ook andere mensen, en ze verweeft filosofische doordenking met persoonlijke verhalen.

Vergeving is geen druk op een knop. Je kunt het net zo weinig zelf tot stand brengen als de liefde

Svenja Flasspöhler

"Pas als volwassene kwam bij mij de vraag hoe ik om moest gaan met de schuld van mijn moeder", vertelt Flasspöhler. Ze zit in een kantoor van radio-omroep Deutschlandfunk Kultur, in een monumentaal jaren 30-gebouw in de Berlijnse wijk Schöneberg. Hoog plafond, stapels nieuw leesvoer op de salontafel, aan de wand Karl Marx op een ingelijste cover van Philosophie Magazine, waar ze tot vorig jaar werkte. "Eerst leef je er gewoon mee, als een gegeven. Dan komt er een fase dat je boos wordt. Ik heb er zo naar verlangd dat ze zich verontschuldigde. Dat gebeurde niet. Mijn moeder had zich van ons afgewend."

Is ze dat nog steeds?

"Nee, sinds kort is er weer contact. Het ging haast terloops. Voor mijn werk was ik een paar jaar geleden in de buurt van Keulen, waar mijn moeder woont. Ik dacht, kom, ik meld me eens. We wandelden langs de Rijn en hebben elkaar heel veel verteld, niet over ons persoonlijk, maar over politiek, over van alles. Dat was zo'n mooi gesprek. Daarna dacht ik: grappig, ik heb helemaal geen wrok gevoeld, geen behoefte erover te praten. Ik heb er gewoon van genoten bij mij moeder te zijn. Ik merkte dat ik gelatener was, dat ik haar niet meer beschuldigde. Ik vroeg ik me af: heb ik haar dus vergeven?"

Wat verstaat u daaronder?

"In het Duits zijn er twee woorden voor: 'verzeihen' en 'vergeben'. Het eerste is: afzien van vergelding. De schuld blijft bestaan, maar ik zie af van wraak, ik wil niets terug. Het is een werelds begrip, in tegenstelling tot vergeben, dat verbonden is met religieuze contexten. Daar gaat het om een 'gave'. In het ritueel wordt je vergeving geschonken en verdwijnt de schuld, die wordt opgelost. Voor ons menselijke wezens is dat te hoog gegrepen."

Het gaat u dus om verzeihen: je van vergelding onthouden?

"Ja. En dat is op zich al iets buitengewoons. Het doorbreekt de logica die onze cultuur domineert, waar alles om gerechtigheid draait, om ruilen, schikken, vereffenen."

Is vergeving iets wat je actief kunt doen, met een wilsbesluit?

"Het is geen druk op een knop. Je kunt het net zo weinig zelf tot stand brengen als de liefde. Ik kan niet zeggen: ik wil graag met die persoon samenzijn, dus moet ik hem nu liefhebben. Vergeven is een emotionele toestand, je hebt die niet volledig onder controle. De ander kan vergeving ook niet eisen. Weer net als bij de liefde. 'Hou toch van me' - zo werkt het niet."

Je hebt er dus geen invloed op?

"Niet direct. Maar: of je liefhebt of geliefd wordt, heeft wel met dingen in jezelf te maken. Of je open bent, in staat tot liefhebben. Daar heb je wel enige invloed op. Ook bij vergeven zijn er voorwaarden om het te laten gebeuren. En daaraan kun je werken."

Zoals?

"De drie belangrijkste zijn begrijpen, liefhebben en vergeten. Begrijpen betekent: de handelingsmotieven van de ander proberen na te voelen. Je brengt een afstand aan, neemt het als het ware niet zo persoonlijk. Dat helpt. Er zijn wel grenzen aan het begrijpen - bij mijn moeder kan ik deels navoelen waarom ze zo handelde. Maar niet helemaal. Je moet er ook voor waken dat begrijpen niet uitmondt in verontschuldigen. De schuld blijft.

Je verdringt het niet, maar haalt het naar je bewustzijn. Je moet er dwars doorheen

Svenja Flasspöhler

De tweede voorwaarde is liefhebben. Filosofe Hannah Arendt heeft zeer mooi geanalyseerd hoe dat samenhangt met vergeven. Wat volgens haar nodig is, is een liefhebbende blik, een blik die in de ander erkent: jij bent groter dan wat je gedaan hebt. Je hébt het gedaan, en dat is totaal verschrikkelijk. Maar je gaat niet op in je daad, ik kan je er niet toe reduceren.

Liefde maakt blind, luidt het gezegde. Arendt draait dat om: liefde maakt ziend. Ziend voor het wezen van een mens. Je ontdekt iets bijzonders in iemand, ook al vinden anderen die persoon misschien lelijk of minderwaardig. Alle anderen veroordelen de persoon misschien - zo was dat tenminste bij mijn moeder. Maar dat was niet mijn blik. Ik heb mijn moeder nooit gehaat. Ik meen te zien dat mijn moeder meer is dan haar daad. Leuker, mooier.

Goed, je kunt natuurlijk zeggen: dat is de blindheid van een liefhebbend kind... Het is als het beeld waar je zowel een eend als een konijn in kunt zien, er zijn twee perspectieven. Deze fundamentele twijfel - zie ik of ben ik blind - gaat door heel het boek heen."

Hoe zit het met vergeten, de derde voorwaarde?

"Dat gaat om een 'diep vergeten', in de woorden van filosoof Paul Ricoeur. Het gebeurde wordt niet uitgewist, maar zinkt weg in je geest. Dat gaat niet zonder het je eerst te herinneren. Je verdringt het niet, maar haalt het naar je bewustzijn. Je moet er dwars doorheen. Door zulke 'herinneringsarbeid' kun je het psychische gewicht veranderen, zodat het niet meer als een doorn in je geheugen zit, iets wat je pijn doet, wat je belemmert en depressief maakt."

'Herinneringsarbeid'. Dat klinkt als hard werken.

"Jazeker. Ik heb lang aan psychoanalyse gedaan. Tegelijk heeft ook dit iets dat je niet helemaal kunt controleren. Op een gegeven moment constateer je: iets heeft zich in mij en mijn verhouding tot de wereld veranderd. En je kunt niet zeggen wanneer dat gebeurde."

Toen u uw moeder in Keulen zag, constateerde u dat bij uzelf?

"Precies."

Zonder dat uw moeder berouw had getoond. Terwijl u daar vroeger zo naar verlangde.

"De logische volgorde lijkt: de dader toont wroeging, waarna het slachtoffer vergeeft. Ricoeur schrijft dat het meestal andersom is: eerst komt de vergeving, dan het berouw. Omdat vergeving een basis schept, een zachtheid in de verhouding. Het is heel paradoxaal. Het feit dat je geen berouw meer verwacht, stelt de ander in staat het te geven."

Toont uw moeder nu berouw?

"Niet met woorden, ze laat het zien in hoe we met elkaar omgaan. Ik merk ook: ik heb geen schuldbekentenis meer nodig. Ik hoef niet van haar te horen: 'Het spijt me'. Ook omgekeerd werkt het zo, vergeven toont zich in het doen. Iets wat zich elke dag opnieuw moet bewijzen"

Betekent dat ook dat vergeving nooit definitief is?

"Ik kan niet zeggen: wat mijn moeder ook zal doen, ik heb haar vergeven, eens en voor altijd. Vergeven is een proces. Ik ben op het punt haar te vergeven, zo verwoord ik het graag. Ik kan er mijn vingers nog steeds niet helemaal achter krijgen. Ik geloof dat ik door het schrijven van dit boek vergeving iets beter ben gaan begrijpen, maar het blijft raadselachtig.

De filosoof Jacques Derrida zei: 'Alleen het onvergeeflijke roept om vergeving'. Een zin die centraal staat in mijn boek, omdat hij het paradoxale, ongrijpbare karakter van vergeven laat zien.

De vraag naar vergeving wordt precies daar opgeroepen waar die onmogelijk lijkt, waar echt iets verschrikkelijks is gebeurd. Het is misschien geen toeval dat de grootste schrijvers over vergeving van joodse komaf zijn. Over de Shoah zeggen sommigen: het boze dat zich daar openbaarde is onvergeeflijk. Daar zet Derrida deze zin tegenover. Waarmee hij niet zegt: we moeten het vergeven, maar: wat hier gebeurd is, roept de problematiek juist pas op."

Het is een vraag die me raakt: hoe vaststaand, hoe objectief is haar schuld?

Svenja Flasspöhler

Wie bepaalt wat onvergeeflijk is?

"Je kunt natuurlijk zeggen: dat is altijd subjectief. Maar ik denk toch dat er zoiets is als een morele intuïtie die alle mensen delen. Dat iedereen het erover eens is dat sommige dingen onvergeeflijk zijn, zoals de Shoah."

Bij u is de vraag naar vergeving opgeroepen doordat uw moeder u verliet. Deed zij dus iets onvergeef-lijks?

"Nou ja, maatschappelijk gezien wel. Moeder verlaat gezin, vergeet haar kinderen. Dat werd in mijn omgeving als iets onvergeeflijks gezien, er waren geen woorden voor. Natuurlijk heb ik me vaak afgevraagd: hoeveel aan die schuldvraag is cultureel geconstrueerd? Verlaat een vader zijn gezin, dan is hij egoïstisch en zo, maar doet een moeder dat, dan is ze een heks, dan is ze ziek. Toch denk ik nog steeds dat mijn moeder anders had kunnen en moeten handelen."

Nadenkend: "Het is een vraag die me raakt: hoe vaststaand, hoe objectief is haar schuld? Mijn boek is een liefdesverklaring aan haar, maar heeft tegelijk iets zeer agressiefs. Door te zeggen, in een boek nog wel, dat ik op het punt sta haar te vergeven, schrijf ik haar automatisch een schuld toe. Ik meet me iets aan, er komt een hiërarchie in onze verhouding."

Wat bedoelt u daarmee?

"Derrida had het eens over de 'obsceniteit van het vergeven'. Het gevaar dat vergeven ontaardt in een raar soort machtsverhouding: de vergevende partij plaatst zich op een of andere manier boven degene die vergeven wordt. Volgens Derrida moet vergeven op ooghoogte gebeuren."

Kán dat wel?

"Hannah Arendt en Emmanuel Levinas spreken van een 'nieuwe geboorte'. Er wordt een totaal nieuwe verhou- ding geschapen. Ik vind: dat klopt en dat klopt niet. Het klopt, omdat je echt op een nieuwe wijze samenkomt, maar het klopt niet omdat je niet kunt zeggen dat het verleden helemaal weg is. Het is niet meer verbonden met een verwijt, maar het kan altijd weer naar boven komen drijven.

Bij mijn moeder en mij toont dat verleden zich vooral in de krampach-tigheid waarmee we 'normaal' doen tegen elkaar. Het is nooit vanzelfsprekend."

Svenja Flasspöhler

Svenja Flasspöhler (1975) groeide op in Münster. Aan de universiteit in die stad promoveerde ze op een onderzoek naar pornografische lust. Daarnaast schreef ze essays en boeken, waaronder in 2007 ‘Mein Wille geschehe (Mijn wil geschiede), over euthanasie. Ze werkt als filosofieredacteur bij Duitslands publieke cultuurradio, Deutschlandfunk Kultur, voor onder andere het wekelijkse programma 'Sein und Streit'.

Svenja Flasspöhler: Vergeven - omgaan met onrecht, uitgegeven door Uitgeverij Ten Have; 224 blz., kosten € 19,99.

© rv



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Vergeving is geen druk op een knop. Je kunt het net zo weinig zelf tot stand brengen als de liefde

Svenja Flasspöhler

Je verdringt het niet, maar haalt het naar je bewustzijn. Je moet er dwars doorheen

Svenja Flasspöhler

Het is een vraag die me raakt: hoe vaststaand, hoe objectief is haar schuld?

Svenja Flasspöhler