Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vergelding of vergeving: wat is menselijker?

Home

Marc van Dijk

© anp

Denkers Marli Huijer en Frank Ankersmit over levenslange gevangenisstraf. Hoe lang moet die precies duren? En wat is een goede grond voor gratie?

Hank Heijn, de weduwe van de ontvoerde en vermoorde Gerrit Jan Heijn, heeft haar vertrouwen in de mensheid nooit verloren, zei ze vorige week in Trouw. Toen Ferdi E., de vrijgekomen moordenaar van haar man, twee jaar geleden met zijn fiets onder een graafmachine kwam en overleed, wenste zij zijn familie sterkte. Ze had Ferdi E. allang vergeven.

Nu ondersteunt Heijn het Forum Levenslang, dat pleit voor het eerder verlenen van gratie aan gevangenen, indien ze tijdens het uitzitten van hun straf een verandering hebben doorgemaakt.

Marli Huijer, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit, schrijfster van het boek 'Opnieuw beginnen': "Ik vind het een goed initiatief. Juist omdat het ingaat tegen de veelgehoorde harde taal. De roep om strenger straffen, die door opportunistische politici wordt gevoed en ondersteund, wordt niet gemotiveerd vanuit degelijk onderzoek, maar komt voort uit onderbuikgevoelens.

"Het aantal vonnissen waarin levenslang wordt opgelegd is het afgelopen decennium flink gestegen. Bovendien blijkt levenslang in de praktijk steeds vaker ook daadwerkelijk levenslang te zijn. Uit beide trends spreekt een verharding van het Nederlandse strafklimaat. De sfeer is: kwaad met kwaad vergelden. Dat is niet wijs.

"Aristoteles zei al, in reactie op Plato, dat straf nooit enkel om vergelding dient te draaien. Straf moet menselijk en billijk zijn. Aan de ene kant dienen de wetten te worden toegepast zoals ze zijn, aan de andere kant dient recht te worden gedaan aan elk particulier geval. Dat lijkt tegenstrijdig, en dat is het ook. Het is aan de rechter om de juiste balans te vinden. Menselijkheid dient daarbij zwaarder te wegen dan vergelding."

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar geschiedfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Uiteraard moet vergelding niet het enige zijn waar het bij straffen om draait. Maar het lijkt wel alsof mevrouw Heijn en het Forum dat zij ondersteunt vergelding een verwerpelijk, bijna dierlijk fenomeen vinden, iets wat overwonnen dient te worden. De menselijkheid dient voorop te staan. En menselijkheid is dan: vergevingsgezindheid. Maar op die manier vergeten ze de menselijkheid van de slachtoffers. Vergelding en wraak zijn niet minder menselijk dan vergeving."

Huijer: "Wraak en vergelding zijn niet dierlijk, maar archaïsch, primitief-menselijk. Het zijn de eerste emoties die opkomen bij slachtoffers. Om daar niet door beheerst te worden, hebben we het uitdelen van straf uitbesteed aan instituties, aan rechters, aan onpartijdige mensen die niet enkel door emoties gedreven worden.

"Een levenslange gevangenisstraf zonder enig perspectief op gratie, is erger dan de doodstraf. Terwijl de doodstraf toch niet voor niets is afgeschaft. Niemand verdient het om zonder enige hoop te leven, definitief afgeschreven te zijn. Op het moment dat we straffen op deze manier opleggen en uitvoeren, verliezen we onze menselijkheid. Het systeem moet ruimte bieden voor de verandering die een dader ondergaat tijdens de gevangenisstraf."

Ankersmit: "Daar bíedt het systeem al ruimte voor. Het probleem ligt niet zozeer bij het systeem, het probleem ligt bij initiatieven zoals deze. Het klinkt misschien onsympathiek, maar dit soort voorstellen hebben in mijn ogen een hoog 'heiliger-dan-gij-gehalte'. Mevrouw Heijn zegt: 'Ik heb Ferdi E. vergeven'. Het is prachtig en lovenswaardig dat zij dat heeft kunnen opbrengen. Maar het lijkt me verkeerd om morele druk uit te oefenen op anderen door te zeggen: in soortgelijke gevallen zouden jullie dat ook moeten doen.

"Dat het niet gezond zou zijn om wrok te koesteren, is een particuliere opvatting. Die kun je dus niet aan anderen opleggen. Er zijn geen morele regels op basis waarvan je vergevingsgezindheid kunt afdwingen. Misschien wel religieuze regels. Voor christenen, die hun belagers de andere wang dienen toe te keren, is het koesteren van wrok strijdig met het geloof. Maar ik ken geen ethisch systeem waarin zoiets van mensen verlangd wordt. Christus heeft zichzelf volgens de gangbare uitleg aan het kruis laten nagelen voor de zonden van andere mensen. Iemand die sterft voor de misstappen van een ander. Strijdiger met de ethiek kan het niet.

"Dit soort initiatieven ligt meer in de hoek van levensbeschouwing en religie dan in de hoek van de ethiek. Het is veelzeggend dat mevrouw Heijn de Zuid-Afrikaanse waarheids- en verzoeningscommissie van bisschop Tutu noemt als inspiratiebron.

"Het juridisch systeem heeft zijn grond in de ethiek, en niet in de religie. Er kunnen wel elementen in voorkomen die herinneren aan het religieuze, maar dat is alleen terecht als er een ethische bodem voor is. Dat lijkt me hier niet het geval.

"Het is rechtvaardig om ieder te geven wat hem toekomt. Dat is een ander uitgangspunt dan dat je gevoelens van wrok zou moeten overwinnen om een beter mens te worden. Dat is eerder een religieus ideaal."

Huijer: "Vergeving is niet louter religieus, het speelt een belangrijke rol bij grote filosofen, beginnend bij Aristoteles en vooral ook bij Seneca. Seneca stelt dat wie kwaad met kwaad vergeldt, zijn menselijkheid verliest en zelf op de dader gaat lijken. Seneca kijkt op een bijna medisch-narratieve manier naar daders. Volgens hem moet de samenleving oog hebben voor het complex van factoren dat een dader tot dader heeft gemaakt. Als we dat nalaten, creëren we een sfeer van hardheid waarin zaken eerder escaleren dan dat ze tot rust komen."

Ankersmit: "Dat kan zo zijn, maar dat doet er niet toe. Het recht is er niet om een goede samenleving tot stand te brengen, maar om rechtvaardigheid te realiseren. Het is ook mogelijk dat er in een samenleving veel geluk bestaat, terwijl hij zeer onrechtvaardig in elkaar zit. Immanuel Kant wees er op dat je kwesties van rechtvaardigheid niet moet vermengen met persoonlijke ethiek. Het kan best zo zijn dat de samenleving gelukkiger zou worden van het initiatief van mevrouw Heijn, maar dat wil niet zeggen dat ze ook rechtvaardiger wordt. En dat is wel waar het in de ethiek en in het recht om gaat."

Huijer: "Het is niet zo dat mevrouw Heijn en het Forum Levenslang geheel voorbijgaan aan gevoelens van wraak en vergelding. Ze pleiten er enkel voor om na twintig jaar te bezien of voortzetting van de gevangenisstraf nog nodig is, gezien de mogelijke veranderingen bij zowel dader als slachtoffers. Ook gevoelens van slachtoffers veranderen in de loop van de tijd. Primaire wraakgevoelens maken plaats voor verdriet, acceptatie en soms zelfs mildheid. Dat heeft niet met heiligheid te maken, maar met de tijd, die ook diepe wonden kan helen.

"Bovendien: het gaat hier niet om individuele afwegingen van de slachtoffers of nabestaanden tegenover de dader, maar om de houding die de samenleving als geheel heeft tegenover het ergste kwaad. Menselijkheid moet daarbij het uitgangspunt blijven, zelfs in de meest gruwelijke casussen. Juist omdat de samenleving het beter moet doen dan de misdadigers. We moeten onze menselijkheid cultiveren. Menselijk ben je niet vanzelf."



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie