Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Verdient de vuilnisman meer dan de bankier?

Home

MARC VAN DIJK

In de Maand van de Filosofie reflecteert het Filosofisch Elftal op het thema 'ongelijkheid'. Zijn de verdiensten van vuilnismannen groter dan die van bankiers, zoals Jesse Frederik en Rutger Bregman beweren in hun succesvolle essay?

Het essay van de Maand van de Filosofie, geschreven door de jonge denkers Jesse Frederik en Rutger Bregman, is na twee weken al aan zijn derde druk toe. Meer dan 15.000 exemplaren zijn er verkocht, nog afgezien van digitale downloads.

Waarschijnlijk kunnen veel lezers zich herkennen in de stelling van de schrijvers dat 'vuilnismannen meer verdienen dan bankiers'. Het 'verdienen' moet je hierbij lezen in de oorspronkelijke betekenis van het woord: dat wat jou toekomt op basis van je 'verdiensten', je inzet, je prestatie, de waarde die je toevoegt aan de samenleving.

Volgens Frederik en Bregman is het tijd om de verdeling van geld te herzien op basis van de werkelijke waarde die iemand bijdraagt aan het geheel. Rijk worden door krachten die buiten jouw eigen inzet omgaan (bijvoorbeeld door een erfenis of waardestijging van grond), is in de ogen van de schrijvers in feite een vorm van 'onverdiend' rijk worden.

Moderne liberalen - en wij allen - zouden volgens de schrijvers beter moeten nadenken over de kwalitatieve, morele dimensie van ongelijkheid. "De afgelopen decennia van speculatie, stijgende huizenprijzen en groeiende ongelijkheid bieden daar meer dan genoeg aanleiding toe," schrijven ze. "Is deze rijkdom allemaal verdiend door knap ondernemerschap, of door gewoon te rentenieren? Was het allemaal noeste arbeid, of was het ook toeval, geluk, of zelfs oplichterij?"

Hebben Bregman en Frederik gelijk? Wordt het tijd voor een meritocratie, waarin mensen beloond worden vanwege hun werkelijke verdiensten?

Marli Huijer, bijzonder hoogleraar in Rotterdam en Den Haag en sinds kort Denker des Vaderlands: "Lastig te zeggen. Het is een mooi en prikkelend boekje, een essay in de ware zin van het woord, een zoektocht. Tegelijkertijd presenteren ze het als een politiek pamflet. Terwijl de conclusies voor mij niet zo duidelijk zijn. Rutger Bregman noemt zichzelf een utopist, terwijl hij ook zegt dat hij geen blauwdrukken wil geven, en eerder van 'evolutie' houdt dan van 'revolutie'.

"De argumentatie in dit boekje leunt vaak zwaar op anekdotes over incidenten. Zoals een ontwrichtende staking van vuilnismannen in New York en een staking van bankiers in Ierland in 1970, die enkel positieve gevolgen leek te hebben - mensen gingen hun bankzaken zelf onderling regelen in de kroeg. Dat klinkt wel mooi, maar ik vraag me af of deze specifieke voorbeelden in het hier en nu nog accuraat zijn, laat staan toepasbaar."

Ger Groot, filosoof en publicist: "Ik deel je leeservaring - het is een prettig lezend en interessant boekje, maar het is mij ook niet helemaal duidelijk wat de auteurs nou precies bepleiten. Een andere economische orde, ja, maar hoe die eruit moet zien?

"Het lijkt erop dat ze in elk geval voorstander zijn van de meritocratie, de samenlevingsvorm waarin ieder gewaardeerd wordt om zijn verdiensten. Ook dat klinkt mooi, ik ben er in principe een groot voorstander van. Er zitten alleen wel haken en ogen aan.

"Centraal uitgangspunt in de meritocratie is dat je optimaal gebruikmaakt van de talenten die er zijn - in tegenstelling tot de aristocratie. Niet iemands hoge afkomst, rijke ouders of vette bankrekening bepalen waar diegene terechtkomt, maar iemands talent, en de mate waarin hij of zij dat ontwikkelt.

"Tot zover velt de meritocratie geen moreel oordeel. Maar als je de vraag gaat stellen: wat komt iemand toe, hoeveel geld 'verdient' iemand te krijgen, wordt het lastiger. Je kunt zeggen, zoals de auteurs doen: je hebt geld alleen werkelijk verdiend als je ervoor gewerkt hebt. Je inkomsten moet je verdienen in het zweet jouws aanschijns. Maar het is wel verdomd lastig, zo niet onmogelijk, om daar sluitende criteria voor op te stellen.

"Zelfs als je kijkt naar het centrale uitgangspunt van de meritocratie (je talent ontwikkelen en op grond van waardevolle prestaties beloond worden), kan je je afvragen of dat werkelijk vrij is van geluk of toeval. Want talenten zijn gegeven, die maak je niet zelf. En zelfs het vermogen om je talent te ontwikkelen is deels genetisch bepaald - de een heeft bijvoorbeeld meer aanleg voor discipline dan de ander.

"Zulke eigenschappen zijn lang niet allemaal verdiensten: ze zijn net zo goed aangeboren of meegegeven als de maatschappelijke positie of de financiële erfenis waar Frederik en Bregman zo tegen zijn. Ook daarin zijn mensen nou eenmaal niet gelijk, hoe gelijk je ze ook behandelt. Met andere woorden: een volledig meritocratisch systeem zou vastlopen."

Huijer: "Ik denk dat Bregman en Frederik het begrip 'ongelijkheid' te simplistisch benaderen. Ongelijkheid is niet enkel een kwestie van financiën en inkomen, het is een complex begrip dat niet alleen samenhangt met iemands verdiensten, maar bijvoorbeeld ook met iemands kansen en behoeften. Je kunt wel met Aristoteles zeggen dat je gelijke gevallen gelijk moet behandelen, maar hoe differentieer je dit vervolgens?

"De Capability Approach (vermogensbenadering) van Martha Nussbaum en Amartya Sen laat zien dat de mogelijkheden die mensen hebben belangrijker zijn dan het inkomen waarover ze beschikken. Mogelijkheden om gezond te zijn, onderwijs te ontvangen en in een prettige omgeving te leven wegen in een mensenleven zwaarder dan geld. Het gaat dus nooit alleen om verdiensten, maar ook om gelijkheid naar behoeften en mogelijkheden.

"Stel dat een vuilnisman een gehandicapt kind heeft, wat veel geld kost, dan zal hij zelf nooit genoeg verdienen om dat kind goed te verzorgen. Gelukkig beschikken wij in Nederland over allerlei voorzieningen die ervoor zorgen dat het gehandicapte kind van de vuilnisman, net als dat van de bankier, de zorg krijgt die het nodig heeft. De hoofdvraag is volgens mij dus niet: wat verdienen ze, en zijn ze daarin gelijk, want dat lijkt me niet per se wenselijk. De vraag is: hebben ze gelijke mogelijkheden wat betreft toegang tot onderwijs en zorg? En in dat opzicht is ons systeem denk ik helemaal niet zo slecht.

"Frederik en Bregman zijn geneigd om grote ideeën te formuleren, die ze betrekken op de hele wereld. De wereld zou meritocratisch moeten zijn, en om te voorkomen dat je niets verdient als je niet je best doet of geen kansen hebt, zou iedereen een basisinkomen moeten hebben. Het probleem met zulke grote ideeën die voortkomen uit hoge morele principes, is dat ze vaak voorbijgaan aan ongewenste neveneffecten."

Groot: "Klopt. De Franse denker René Girard constateerde dat grote verschillen in rijkdom niet als een schandaal worden ervaren in een standensamenleving, maar wel in een maatschappij waarin het principe geldt dat alle mensen gelijk zijn. In het laatste geval, zoals bij ons, wordt die ongelijkheid dan gerechtvaardigd door te zeggen: hij of zij heeft het zelf verdiend. Dat is een redelijk antwoord. Maar hoe ver kan je die redelijkheid systematisch doorvoeren?

"Er zullen altijd mensen zijn die het in de race om succes níet halen, omdat ze nu eenmaal onvoldoende talenten of wilskracht hebben. In een meritocratie wordt hun falen dan ineens een morele tekortkoming: eigen schuld. Zoiets als mededogen, of zelfs het idee dat de arme eigenlijk beter zou zijn dan de rijke, zoals dat leeft in bijbelse verhalen en in de vroegmoderne moraal, verdwijnt dan al snel, en wie arm is wordt een uitvreter waar we alleen maar misprijzen voor over hebben. Dat kun je misschien financieel compenseren, maar moreel valt de kloof tussen arm en rijk dan echt niet meer te overbruggen."

Bankiers van ABN Amro voor hun hoofdkantoor aan de Amsterdamse Zuidas.

Lees verder na de advertentie

filosofisch elftal

Haring

Achterhuis

Roeser

Ankersmit

Van Tongeren

Baudet

Groot

Van Brederode

Huijer

Noordegraaf

Gescinska



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie