Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ver van huis, dicht op de huid

Home

PAUL VAN DER STEEN

s l u i t e r t i j d

Extreem dicht op de huid van het onderwerp gekropen, dat was de kracht van de winnaar van de World Press Photo 1967. Voor het eerst ging de prijs naar een close-up. Voor het eerst ook ging de prijs naar een kleurenfoto, maar de donkere tinten overheersten. De aandacht van de kijker ging onwillekeurig naar het lichtste punt en dan vooral het oog van de schutter in de benauwde, gloeiend hete Amerikaanse tank. De blik leek een combinatie van opperste concentratie, uitputting en misschien ook wel oorlogsmoeheid. Het bevestigde het algemene beeld dat de oorlog in Vietnam voor de Verenigde Staten een almaar moeizamer gevecht aan het worden was.

De fotograaf is een Nederlander: Co Rentmeester. Hij is tot op de dag van vandaag de enige landgenoot die de eerste prijs heeft gewonnen bij de meest prestigieuze fotowedstrijd ter wereld. Een mooie erkenning voor een foto die aanvankelijk werd geweigerd door de opdrachtgever, het rijk geïllustreerde Amerikaanse tijdschrift Life.

Rentmeester haalde op de Olympische Spelen van Rome in 1960 een vijfde plaats als roeier in de dubbeltwee. Daarna vertrok hij naar Californië om daar fotografie te gaan studeren. Als freelancer speelde hij zich in de kijker door tijdens de rassenrellen in de wijk Watts in Los Angeles in 1965 als blanke jongeman onverschrokken de brandhaarden op te zoeken. Het leverde hem pagina's en de coverfoto van Life op, waar hij niet veel later in vaste dienst trad.

Rentmeesters Vietnamese avonturen duurden niet lang. In 1969 raakte de Nederlander gewond toen hij in Saigon door een sluipschutter werd geraakt. Het dwong hem tot een ander leven, weg van het oorlogstoneel. Bij zijn oude liefde, de sport, vond hij een goed alternatief. In 1972 haalde Rentmeester in die subcategorie de eerste prijs bij de World Press Photo met een portret van zwemmer Mark Spitz (op de Olympische Spelen in München dat jaar goed voor zeven keer goud). Net als bij de winnende foto uit 1967 was Rentmeester op de huid van zijn onderwerp gekropen. Opnieuw trok één oog de aandacht. Het andere was onder water.

Behalve sporters begon Rentmeester ook beroemdheden te fotograferen en deed hij commercieel werk. De liefde voor zijn geboorteland bleef bestaan. Al heel lang wilde hij, met een knipoog naar de oude meesters en hun winterse taferelen, de Nederlandse schaatsgekte vastleggen. In 1997, de laatste Elfstedenwinter, kwam hij voor Life en National Geographic hierheen. Het werk dat hij maakte werd een jaar later gebundeld onder de titel 'Holland op het ijs'.

In de loop van de jaren zestig trokken Nederlandse journalisten steeds vaker de wereld in. Reporters van actualiteitenrubrieken als Brandpunt (KRO) en Achter het nieuws (Vara), fotografen en vertegenwoordigers van de schrijvende pers trokken naar plekken waar de geschiedenis zich ontrolde.

Bij Chas Gerretsen, die met weinig meer dan een camera op pad ging, speelde de zucht naar avontuur een grotere rol dan engagement. De tijdens de oorlogsjaren in Groningen geboren fotograaf stopte met school om twee jaar door Europa te trekken. Begin jaren zestig emigreerde hij naar Australië. Daar begon hij tijdens zijn werk als krokodillenjager met fotograferen. Weer een paar jaar later vertrok hij naar de Verenigde Staten, waar hij werkend als cowboy ook zijn eerste filmbeelden schoot. Gerretsen trok vervolgens door Midden-Amerika en beproefde even zijn geluk als beroepsmilitair.

In 1965 toog hij naar Zuidoost-Azië. Uiteindelijk belandde hij er middenin hét conflict van die jaren, de Vietnam-oorlog. Gerretsen verdiende zijn brood als freelancefotograaf, en als assistent-cameraman en geluidsman voor televisie. De jonge Nederlander was er op zijn plaats. "Oorlog is als een vrouw", zei hij later. "Het kan slecht gaan, maar het is erg opwindend." Zijn foto's werden onontwikkeld naar de VS gestuurd. Ze vonden hun weg naar de media, maar Gerretsens naam bleef onvermeld.

Desondanks wist hij de belangstelling te wekken van een Frans persbureau dat hem naar Zuid-Amerika stuurde. Daar was hij in 1973 getuige van de val van de democratisch gekozen Chileense president Salvador Allende, in feite de kroniek van een aangekondigde dood. Diens val zat eraan te komen. Het duurde alleen zo lang dat de meeste fotografen op de dag van de daadwerkelijke staatsgreep - onwetend van wat komen ging - waren gaan skiën in de bergen. Gerretsen was met een Franse collega de enige fotograaf die de dramatische gebeurtenissen vastlegde. Een dikke week later was Gerretsen ook present toen de nieuwe machthebbers ter kerke gingen bij gelegenheid van Onafhankelijkheidsdag. Hij schoot zijn bekendste foto daar in de kathedraal na de heilige mis. Generaal Augusto Pinochet had de pet op schoot. Mannen horen geen hoofddeksel te dragen in het huis van God. Verder leek hij toch vooral uit te willen stralen dat hij vanaf nu niet de man was die aan regels gehoorzaamde, maar die ze maakte.

Gerretsen fotografeerde de militairen van onderen. Dat in combinatie met de uniforme snorren en het langs en over de lens heenkijken roept het beeld op van de arrogantie van de macht. Dit zijn mannen die zichzelf heel erg serieus nemen.

Niet iedereen keek zo naar de foto van Pinochet en de zijnen. De heren in kwestie hebben ook een hoog operettegehalte. Gerretsens foto was een bron van inspiratie voor filmregisseurs die de spot wilden drijven met officieren die voortdurend coups plegen. Ook in het stripalbum 'Kuifje en de Picaro's' waart de geest van Chili door de fictieve republiek San Theodoros, waar generaal Tapioca de macht heeft overgenomen van Kuifje's oude bekende, generaal Alcazar.

Progressieven in de hele wereld zagen in de foto van Gerretsen de verpersoonlijking van het kwaad. Het beeld van de bebaarde Argentijnse revolutionair Che Guevara groeide uit tot een icoon. Geen kwaad woord over de strijdmakker van de Cubaanse leider Fidel Castro. Als Che de linkse jezus was, dan ging Pinochet door voor de nieuwe duivel.

Gerretsen ging niet mee in die vergaande ontmenselijking. Hij noemde Pinochet "een gewone huisvader, een plezierige man met humor". Helemaal blind voor zijn zwarte kanten was hij niet. De door de generaal verspreide verhalen over de gruwelijke plannen die Allende en de zijnen met hun tegenstanders zouden hebben gehad vond hij te absurd voor woorden. Tegelijkertijd had de staatsgreep voor hem iets onvermijdelijks. "De situatie in Chili was onhoudbaar", zei Gerretsen later tegen de Volkskrant. "De supermarkten waren leeg, de vrachtwagenchauffeurs staakten, er was niets. Allende was een enorm prettige man, een idealist, maar de mensen om hem heen waren stalinisten. De middenklasse in Chili werd kapotgemaakt, die verloor alles. Voor hen was Pinochet het beste dat er kon gebeuren."

Na een decennium in de brandhaarden van de wereld streek Gerretsen in 1975 neer in Hollywood. Daar portretteerde hij de sterren en werkte als stillfotograaf voor filmmaatschappijen. Zijn oorlogservaring kwam bijvoorbeeld van pas bij de opnames van Francis Ford Coppola's meesterwerk 'Apocalypse now'.

Uiteindelijk kon de wereld van de sterren Gerretsen ook niet bekoren. Hij trok jarenlang met een zeilboot over de wereld en trok zich toen terug in landen als Thailand en Tanzania.

v a n d a g u e r r e o t y p i e n a a r f o t o g r a f i e

1 967

Halverwege de jaren zestig trokken fotografen en journalisten naar plekken waar de geschiedenis zich ontrolde. In deze aflevering over iconische foto's uit de Nederlandse geschiedenis: Co Rentmeester die de Vietnamoorlog vastlegde en Chas Gerretsen die generaal Augusto Pinochet in de kathedraal fotografeerde.

Deel dit artikel