Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Van eeuwige kroonprins tot modelkeizer

Home

WILFRED VAN DE POLL

Marcus Aurelius: De keizer-filosoof. Anton van Hooff. Ambo, Amsterdam. ISBN 9789026324154; 293 blz, € 22,95.

De schrijver
Anton van Hooff (1943) was tot 2008 hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij schreef eerder de boeken 'Nero & Seneca' en 'Athene'.

Het boek

De Romeinse keizer Marcus Aurelius (121-180) ging de geschiedenis in als 'filosoof-keizer'. Hij hing de stoïcijnse leer van onthechting en plichtsbesef aan. Noodgedwongen bracht hij het grootste deel van zijn leven door aan de grenzen van het rijk, bij zijn soldaten. De zelfaansporingen die keizer Marcus in die tijd schreef, werden na zijn dood bekend als de 'overpeinzingen' of 'meditaties'. Het zijn korte, aforistische spreuken, soms nogal houterig opgeschreven (hij had een uitgesproken hekel aan welsprekendheid), waarvan maar de vraag is of ze ooit voor een breder publiek waren bedoeld. Toch groeiden de 'Meditaties' uit tot een klassieke tekst van stoïcijnse filosofie. Tegelijk bieden ze als enige overgeleverde tekst uit de Oudheid een onopgesmukt inkijkje in het hoofd van een Romeinse keizer. Dat spreekt Van Hooff aan. Hij gebruikt de tekst als leidraad voor een beschrijving van Marcus' leven. En als spiegel van een tijd waarin het Romeinse rijk op het toppunt van haar macht was.

De inhoud
Van Hooff verdeelt zijn boek in thematische hoofdstukken, maar volgt wel een chronologisch spoor. Daardoor slaagt hij erin zijn beide ambities - persoonsbeschrijving en cultuurgeschiedenis - waar te maken.

Als hij bijvoorbeeld Marcus' beroemde aforisme over seks bespreekt - 'wrijving van vliesje en uitscheiding van een kwakje in een soort kramp' - komt niet alleen Marcus' eigen omgang met seksualiteit aan bod, maar ook de bredere context. Waar het maar kan, laat Van Hooff tijdgenoten aan het woord. Zo haalt hij de 'Droomduidingen' van een zekere Artemidoros van Daldis erbij, die het cliché dat de klassieken er maar op los leefden wel enigszins bevestigt. Met liefde voor detail verklaart deze droomuitlegger millennia voor Freud de seksuele dromen van zijn cliënten.

Zo losjes kan Marcus Aurelius er niet mee omspringen. Zijn geremde houding, schrijft Van Hooff, past bij een trend van groeiende preutsheid, die al vóór het christendom begon. Zijn afkeer van seks, merkt Van Hooff fijntjes op, belette de keizer niet om tien tot vijftien kinderen te verwekken. En passant nuanceert hij nog even de theorie dat de kindertijd pas in de Romantiek zou zijn uitgevonden; in Marcus' tijd was al sprake was van een naar sentimentaliteit neigende liefde voor het kind. Dit soort uitweidingen leveren vaak zulke leuke details op, dat je ze Van Hooff graag vergeeft.

Verdienstelijk is ook dat hij Marcus Aurelius niet ophemelt. Eerder stelt hij het beeld van hem als wijze modelkeizer bij. Zeker, wreed was hij niet, maar in niets onderscheidde hij zich als een uitzonderlijk humane vorst. Tegen vijanden trad hij meedogenloos op en in christenvervolging zag hij ook geen been.

Typerende zin

"Zijn tragiek is die van een lang gevestigde dynastie. Hij wist gewoon te goed wat er van een goede keizer verwacht werd." Van Hooff schetst Marcus als een jongen die werd grootgebracht aan het hof, stroef in de omgang en ernstig van karakter. Zijn stoïsche filosofie pastte goed bij dat karakter. Maar was die bekering tot de filosofie, zo vraagt Van Hooff zich af, niet ook een 'poging van een eeuwige kroonprins om een eigen gezicht te krijgen'? Het stoïcisme hielp hem in ieder geval zijn rol vol plichtsbesef te aanvaarden.

Reden om dit boek niet te lezen

Is er eigenlijk niet, of het moet zijn dat Van Hooff soms een beetje in de doceerstand schiet.

Reden om dit boek wel te lezen
Van Hooff is een uitstekende docent. Hij schrijft helder en onderhoudend en zijn eruditie is overal voelbaar. Zo slaagt hij erin de keizer te doen landen in de context van zijn tijd. In die oude, vreemde wereld is Van Hooff een ideale gids.

Deel dit artikel