Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Van brute dictator tot filmster

Home

Seije Slager

Donald Trump en Kim Jong-un wandelen zij aan zij in de tuin van het hotel in Singapore waar de top werd gehouden. © AFP

Mensenrechten en diplomatie, het is altijd al een ongemakkelijke combinatie geweest. Maar een mensenrechtenschender zo nadrukkelijk op het schild heffen, is dat diplomatiek gezien nou wel zo verstandig?

Het was een bijzondere avondwandeling, die Kim Jong-un maakte in Singapore, daags voor de topontmoeting met Donald Trump. Ten eerste natuurlijk omdat het voor Kim Jong-un een relatief nieuwe gewaarwording is dat hij als toerist door een buitenlandse stad kan lopen. In 2011 erfde hij niet alleen de alleenheerschappij van zijn overleden vader Kim Jong-il, maar ook de status van internationale paria. Pas drie maanden geleden maakte hij zijn eerste buitenlandse reis als staatshoofd, naar China.

Lees verder na de advertentie
Het had van mij allemaal wel een onsje minder gemogen, ietsje soberder. Nu lijkt het vooral op een geslaagde pu­bli­ci­teits­stunt.

Sico van der Meer

Maar sindsdien is het snel gegaan. Want niet alleen werd Kim Jong-un gedoogd in Singapore, hij werd er zelfs door het publiek toegejuicht. Toen hij het Marina Bay Sands hotel betrad, slaakte het publiek het soort enthousiaste kreten dat je normaal alleen bij een popconcert hoort. Een vrolijke groepsselfie van de Singaporese minister van buitenlandse zaken Vivian Balakrishnan, die tienduizenden malen werd gedeeld, bezegelde de rocksterrenstatus van Kim Jong-un.

Of misschien is filmsterrenstatus een nog betere term? Want een dag later, tijdens de topontmoeting met Trump, liet de Amerikaanse president zijn Noord-Koreaanse collega op zijn iPad een bizarre trailer zien, die zijn medewerkers in Hollywoodstijl in elkaar hadden gemonteerd. Daarin figureerden de leiders Trump en Kim Jong-un als hoofdrolspelers in de film van de menselijke vooruitgang. "One moment, one choice", ronkte de voice-over.

Tja, het Noord-Koreaanse regime is een ongebruikelijk regime. Dus dat vraagt misschien ook om ongebruikelijke diplomatie.

Totalitaire staat

Toch wekt de verering die Kim Jong-un in Singapore ten deel viel verbazing. Dit is immers nog steeds de man die aan het hoofd staat van een totalitaire staat en die zo'n honderdduizend van zijn onderdanen onder erbarmelijke omstandigheden in werkkampen heeft opgesloten. Regelmatig verschijnen er akelige rapporten over de omstandigheden in die werkkampen. Vorig jaar nog van de International Bar Association, de wereldwijde juridische beroepsvereniging. Thomas Buergenthal, een van de auteurs van dat rapport, overleefde als kind Auschwitz, en was tot een paar jaar geleden de Amerikaanse rechter van het Internationale Gerechtshof. Hij schrijft dat 'de omstandigheden in de kampen net zo vreselijk zijn of zelfs erger dan ik in mijn jeugd in de nazikampen heb meegemaakt'.

Ook Donald Trump was niet zo lang geleden nog vrij uitgesproken in zijn veroordeling van de mensenrechtenschendingen in Noord-Korea. Maar gisteren reageerde hij geïrriteerd op vragen van journalisten over de mensenrechten. "Het is aan de orde gekomen, maar relatief kort vergeleken met de denuclearisatie. Uiteraard zijn we daarmee begonnen en geëindigd. Ze gaan dingen doen. Ik denk dat hij dingen wil doen. Ik denk dat jullie verrast zouden zijn - hij is heel slim, een heel goede onderhandelaar. Hij wil het juiste doen."

De tekst gaat verder onder de video

Sico van der Meer, Noord-Koreadeskundige bij Instituut Clingendael, is er niet van overtuigd dat Kim Jong-un het juiste wil doen, als het om mensenrechten gaat. "Het blijft toch een van de meest brute dictators ter wereld. Het gemak waarmee hij met alle egards ontvangen wordt, dat heeft mij wel een beetje verbaasd. Het contrast is ook zo groot met hoe Trump tijdens de G7-top over andere leiders sprak. Die kregen de wind van voren, terwijl we Trump alleen maar aardige dingen horen zeggen over iemand die de mensenrechten schendt. Het had van mij allemaal wel een onsje minder gemogen, ietsje soberder. Nu lijkt het vooral op een geslaagde publiciteitsstunt van beide kanten."

Aan de andere kant, voegt Van der Meer eraan toe, wil hij niet alleen maar klagen. "Soms moet je in de diplomatie ook zeggen: het doel heiligt de middelen. Beter dit dan dat je elkaar met nucleaire vernietiging bedreigt."

Machiavelli

Daarmee verwoordt Van der Meer een waarheid over diplomatie die eigenlijk al geldt sinds Machiavelli in de zestiende eeuw in zijn handleiding 'De Heerser' schreef, over de bijzondere soort moraliteit die je van politici mag verwachten. Er bestaat, zo schreef hij, een onderscheid tussen private moraal en publieke moraal. Wie namens een staat optreedt, mag dingen doen die voor een privépersoon als immoreel zouden gelden. Zaken doen met een misdadiger, bijvoorbeeld. Het criterium hoort niet te zijn of je zelf schone handen houdt, maar of je door je handelen uiteindelijk groter lijden voorkomt.

De strategie die Noord-Korea al decennia toepast is voortdurend vertragen, om uiteindelijk de status quo te behouden

Sico van der Meer

Dat leek ook een beetje waar Donald Trump op hintte, toen een verslaggever hem gisteren vroeg of hij de honderdduizend mensen in de Noord-Koreaanse goelags niet had 'verraden', door het zo gezellig te maken met de man die hoofdverantwoordelijk is voor hun lot. "Nee, ik denk dat ik ze heb geholpen. Er is verder niets dat ik nu direct voor ze kan doen. Maar uiteindelijk gaan zij de grote winnaars zijn van deze deal."

Geleidelijk

Zit daar niet ook een kern van waarheid in? Een Amerikaanse president die tegenover Noord-Korea op de mensenrechten blijft hameren, doet dat misschien vooral voor de eigen bühne. Waar de gevangenen in de kampen het meeste aan hebben, is een geleidelijk opener worden van de Noord-Koreaanse maatschappij. En dat bereik je misschien wel door dit soort deals te sluiten.

Bovendien: soms moet je je concentreren op een haalbaar doel. De onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran zouden bijvoorbeeld alleen maar vertroebeld zijn geraakt door allerlei eisen over mensenrechten te stellen. Of nog wat eerder in de geschiedenis: had het Westen samenwerking met Stalin tegen de nazi's moeten weigeren omdat die zelf niet veel beter was?

Dat is allemaal waar, reageert Van der Meer. "Je maakt zulke onderhandelingen een stuk minder ingewikkeld door de mensenrechten even te parkeren. Idealiter maak je natuurlijk afspraken over én kernwapens én chemische wapens én biologische wapens én mensenrechten. Maar soms kan het helpen om je op één doel te richten."

Die strategie heeft een speciale betekenis in de context van onderhandelen met Noord-Korea, zegt Van der Meer. "Noord-Korea maakt de onderhandelingen graag zo ingewikkeld mogelijk, met allerlei tussenstappen die uiteindelijk weinig betekenen, maar waar steeds wel steeds een beloning tegenover staat. Zo sleept het proces zich eindeloos voort, en kopen zij tijd."

Aan de andere kant, als Trump naar het onderhandelingsresultaat van gisteren kijkt, dan heeft de strategie van versimpeling zich niet echt uitbetaald. Noord-Korea heeft alleen een vage belofte over denuclearisatie gedaan die al eerder uit Pyongyang geklonken heeft. "Dan had je er wel iets meer uit mogen slepen dan Trump er nu uit gesleept heeft."

Weggegeven

Trump zelf kreeg ook die vraag van journalisten: heeft hij de hoofdprijs, een topontmoeting met al die positieve populariteit, niet al weggegeven zonder zich van enige Noord-Koreaanse toezegging te verzekeren? Trump ontkende dat. "We hebben helemaal niets weggegeven", reageerde hij. Hij heeft immers alleen maar een gesprek gehad met Kim. Er is nog geen sanctie opgeheven. "Een ontmoeting is echt niet zo'n big deal."

Maar volgens Van der Meer verstevigt dit resultaat de positie van Kim Jong-un binnenslands wel degelijk. "Dit levert hem goede pr op. En het levert hem bovendien tijd op, nog zo'n typisch Noord-Koreaans doel."

Wat dat betreft past dit resultaat precies in de strategie die Noord-Korea al decennia toepast. "Voortdurend vertragen, om uiteindelijk de status quo te behouden. De elite in Noord-Korea heeft het op dit moment perfect voor elkaar, die heeft echt niet zo veel te winnen bij grote veranderingen. Het patroon dat je voortdurend ziet, is spanning opbouwen, dan onderhandelen, dan weer vertragen."

Er gloort dus nog niet direct hoop voor de gevangenen in de Noord-Koreaanse kampen. "Ik wil er ook weer niet te negatief over zijn", zegt Van der Meer nog. "De komende tijd zal uitwijzen waar dit naartoe gaat. Maar het is niet zo dat ik denk: wauw, dit is wereldschokkend."

Een vergelijkbaar voorbehoud maakte Donald Trump op zijn persconferentie, in een zeldzaam moment van openheid. "Het kan zijn dat ik over zes maanden voor jullie sta en zeg: hey, ik had het verkeerd. Of eigenlijk weet ik niet of ik dat dan toegeef, dan vind ik wel een excuus."

Lees ook: Wat is de handdruk tussen Kim en Trump waard?

De Amerikaanse president Trump presenteerde enthousiast zijn ‘historische deal’ met de Noord-Koreaanse leider Kim. Maar zit er iets nieuws en concreets in?

Deel dit artikel

Het had van mij allemaal wel een onsje minder gemogen, ietsje soberder. Nu lijkt het vooral op een geslaagde pu­bli­ci­teits­stunt.

Sico van der Meer

De strategie die Noord-Korea al decennia toepast is voortdurend vertragen, om uiteindelijk de status quo te behouden

Sico van der Meer