Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Van Aartsen zet aan tot afkeer tegen kerken

home

Hans Goslinga

© anp
Column

Bij verkiezingen bracht ik mijn stem jarenlang uit in een bijzaal van de Christelijke Gereformeerde Kerk in het Haagse Statenkwartier. Waar ik op 12 september mag stemmen, weet ik nog niet, maar niet meer in het kerkgebouwtje. Burgemeester Van Aartsen heeft besloten dat kerken niet langer dienst mogen doen als stemlokaal. Argument: de scheiding van kerk en staat laat dat niet toe. Een nadere uitleg ontbreekt. Aan de kosters is nog wel meegedeeld dat het om een 'politieke beslissing' gaat.

De gang van zaken maakt in democratische en rechtsstatelijke zin geen gezonde indruk. Dat het besluit een politiek karakter heeft is wel duidelijk gezien het onbegrip dat het heeft losgemaakt in kerkelijk Den Haag. Alleen al daarom had het voor de hand gelegen het besluit aan de gemeenteraad voor te leggen, alvorens het plompverloren aan de kosters mee te delen. De summiere, maar zwaarwichtige argumentatie wekt zelfs meer de indruk van intimidatie dan van de zorgvuldige toelichting die in een democratie gepast is.

Als de scheiding van kerk en staat zich tegen stemmen in een kerkgebouw verzet, verdient dat een stevige uitleg, omdat het scheidingsprincipe als zodanig nergens in de wet of de Grondwet is vastgelegd. Het kan worden beschouwd als een historische verworvenheid, die kort gezegd inhoudt dat staat en kerk zich niet met elkaars inrichting en organisatie bemoeien. Deze scheiding heeft in sommige landen (Frankrijk en het Turkije van Atatürk) een absoluut karakter gekregen, in andere landen, zoals Nederland en de VS, is de scheiding wat relatiever.

Thomas Jefferson, de derde Amerikaanse president en een van de vormgevers van het scheidingsprincipe in de VS, schreef dat het niet zover mag gaan dat er tussen staat en kerken een muur komt te staan. Anders gezegd, de publieke ruimte mag een afspiegeling zijn van de cultuur van een land. Dat sluit aan bij een van de essenties van het scheidingsprincipe, de neutrale houding van de staat tegenover kerken (die in 1791 in het Eerste Amendement op de Amerikaanse Constitutie is verankerd en hier werd vastgelegd in de Bataafse regeling van 1795).

In Nederland lijkt een misverstand te groeien door de staat niet neutraal, maar seculier te noemen. Hierdoor wordt, misschien onbewust, een tegenstelling geschapen tussen staat en kerk. Het besluit van burgemeester Van Aartsen is illustratief voor deze tendens. Sterker, het vertoont de trekken van een rigide uitleg van het scheidingsbeginsel. Misschien gaat het nog wel verder, in de zin dat het besluit op gespannen voet staat met dat beginsel. De ruimere rechtsstatelijke betekenis van dat laatste is immers dat het een kerk- en staatsvrije ruimte waarborgt waarin burgers hun leven naar eigen inzichten kunnen ontplooien.

Bij liberalen (maar ook bij andere partijen) rukt door een absolute uitleg van het scheidingsprincipe de misvatting op dat wat niet van de kerk is, van de staat is. De vraag is in hoeverre deze opvatting, waaruit ook een onverzoenlijke houding jegens 'weigerambtenaren' voortkomt, nog liberaal is. In de historie van deze stroming hebben altijd twee zielen gestreden: de ene die voor de vrijheid van godsdienst stond; de ander die gelovige mensen wilde bevrijden van godsdienst. Het is duidelijk in welke lijn de liberaal Van Aartsen staat. Als fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer (2003-2006) sprak hij zich uit voor de afschaffing van het bijzonder onderwijs. Daarmee gaf hij aan geen bezwaar te zien in een inbreuk op de vrijheid van burgers hun leven naar eigen inzichten vorm te geven.

De Amerikaanse socioloog Alan Wolfe bestrijdt in zijn boek 'The Future of liberalism' (2009) dat in iedere liberaal een intolerante seculiere humanist schuilgaat die zijn kans afwacht religie uit het land te verbannen. Maar hij waarschuwt wel voor stappen op die weg. Aan het eind daarvan ligt immers het spiegelbeeld van een theocratie, een seculiere staat met totalitaire trekken die dwingt tot eenvormigheid.

In dit denken is nog altijd de nagalm hoorbaar van de uitspraak van de Franse kapelaan (maar heimelijke atheïst) Jean Meslier, dat de mens pas werkelijk vrij is als 'de laatste koning is gewurgd met de darmen van de laatste priester'. Meslier was een voorloper van de wegbereiders van de Revolutie van 1789, die zich met recht en reden verzetten tegen het verbond van wereldse en kerkelijke macht. De schrijver en denker Diderot schreef dat 'de afstand tussen troon en altaar nooit groot genoeg kon zijn'. Maar sindsdien is er veel veranderd.

In Nederland hebben de liberalen zich uiteindelijk betrekkelijk snel verzoend met de (door Thorbecke ontkoningde) koning - zij riepen eind 19de eeuw zelfs de Koninginnedag in het leven - maar met de manifestatie van religie in de publieke ruimte hebben zij altijd moeite gehouden. Op de website Kerk in Den Haag staat dat een ambtenaar van de gemeente Den Haag aan een koster, op eigen gezag of dat van de burgemeester, uitlegde waarom zelfs een bijzaal van een kerk op de verkiezingsdag taboe is: 'Misschien hangt er nog ergens een kruisbeeld waardoor mensen beïnvloed kunnen worden.'

Zelf heb ik in mijn stemlokaal in het kerkje om de hoek door de omgeving nooit de aandrang gevoeld iets anders te stemmen dan ik van plan was. Een stemlokaal is immers een stemlokaal als er een bordje 'stemlokaal' op staat, zoals een rechter met een kruisje om zijn hals een rechter is als hij een toga aan heeft. Het besluit van burgemeester Van Aartsen (of de doorgefourneerde liberaal Van Aartsen?) doet me denken aan de religievijandigheid in de voormalige atheïstische DDR. Het regime liet kerken moedwillig verpauperen. Maar op de metaalkleurige bol boven in de Fernsehturm in Oost-Berlijn tekende zich als de zon scheen tot leedvermaak van de West-Berlijners een stralend kruis af.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.