Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Uris' visie beïnvloedde decennialang Israël-beeld

Home

Ton Crijnen

De zaterdag overleden Amerikaans-Poolse schrijver Leon Uris heeft in de 78 jaar van zijn leven een hele serie romans geschreven, maar de internationale faam die hij met 'Exodus' verwierf kon hij nimmer evenaren. Waarom maakte dit goedgeschreven boek, dat echter bepaald geen literair meesterwerk is, op miljoenen zo'n diepe indruk? En waarin uitte zich dat? Een terugblik.

Zelden heeft literaire fictie de kijk op een politiek vraagstuk zo diepgaand beïnvloed als 'Exodus', de roman die Leon Uris schreef over het ontstaan van de staat Israël. De echo's ervan klinken vijftig jaar later door in de reacties op het overlijden, jongstleden zaterdag, van deze bestsellerauteur. De Amerikaanse Pool mag dan na 1958 diverse andere, al dan niet memorabele boeken hebben geschreven, hij is en blijft de schepper van 'Exodus'.

De titel van de roman is ontleend aan het gelijknamige schip dat in juli 1947 met 4500 Joodse immigranten aan boord vanuit Cyprus in Haifa aankwam. Daar werd het echter door de Britse autoriteiten de toegang tot de haven geweigerd. De internationale verontwaardiging die daarvan het gevolg was, vormde een fikse stap in de richting van het ontstaan van een onafhankelijke Joodse staat (14 mei 1948).

Jongere generaties kunnen nooit meer navoelen waarom deze vlot en met veel gevoel voor spanning, dramatiek en romantiek geschreven historische roman de generaties van hun ouders en grootouders het vaste idee gaf dat ze hier een geprofaniseerd soort Oude Testament in handen hadden. Een 'heilig' boek dat als het ware de wederopstanding beschreef van de Maccabeeën, in de personen van de stoere jongens en meiden van Irgun en Lehi, twee joodse terroristengroepen die zich verzetten tegen het Britse mandaat over Palestina. Zionistische pioniers -in de ogen van Uris eerlijk vechtend voor een eigen stukje grond- maakten Herzls ideaal tot een bijbels aandoende mythe.

Zelf weet ik nog hoe ik na lezing vastbesloten was later naar Israël te emigreren en daar dienst te nemen in het leger om tegen de 'moordlustige' Arabieren te vechten. Het feit dat ik geen Jood ben en er op dat moment geen Arabier was waartegen mijn agressie zich kon keren, deed aan deze bloeddorstige kruisvaardersgedachte niets af. Die werd er eerder door vergroot: ik zou ze krijgen, die islamitische schoften! Die waren er zelfs niet voor teruggeschrokken de enige Arabische goody (Taha) in het boek op wrede wijze te vermoorden. Ik zou ze te lijf gaan samen met de Joodse heldin Karen, die al grote indruk op me maakte, lang voordat Jill Haworth er filmisch gestalte aan gaf.

Nu zou je dit soort gedachten van een zestienjarige gymnasiast kunnen afdoen als puberale dromerijen, ware het niet dat ze de emoties weerspiegelden van vrijwel alle volwassenen om me heen. Ook zij verslonden het boek en verafgoodden de schrijver. Dit gebeurde niet alleen in Nederland, maar internationaal. In de Verenigde Staten stak de roman zelfs de absolute bestseller 'Gejaagd door de Wind' naar de kroon. En dat terwijl Uris, schrijver van het script voor de bekende western 'Gunfight at the OK Coral', toch zeker niet de literaire statuur van een Hemingway of Steinbeck bezat.

Toen twee jaar later, in 1960, Otto Premingers (te lange) verfilming in de bioscopen draaide, zaten de zalen stampvol. Dat Uris zich van de film distantieerde, een prominente filmcriticus het had over 'een Joodse western' en radio Cairo sprak van 'een Joodse imperialistische samenzwering' deden de tranen van het publiek niet minder overdadig vloeien. Vooral bij het zien van het 'eerlijke mannenverdriet' van de Joodse Haganah-officier Ari Ben Canaan, in de persoon van de onsterfelijke Paul Newman, dat zo 'weldadig' verschilde van het 'typisch vrouwelijke' gesnotter van zijn Amerikaanse vriendin, de verpleegster Kitty.

Boek en film kwamen precies op tijd. In het Westen was het grote zwijgen over de Holocaust voorbij en maakte plaats voor een publiek schuldgevoel dat geen ruimte liet voor kritiek op de houding van Israël tegenover de Arabieren in het eigen midden en de Palestijnen aan zijn grenzen. Ook was er net, in 1956, een oorlog geweest waarin de Israëliërs hun Arabische buren niet minder dan verpletterend hadden verslagen. En dan verscheen ineens dat boek waarin -na eeuwen slachtofferschap- alle Joden helden waren en bijna iedere Arabier een vuige moordenaar!

Voor velen van mijn generatie en die van mijn ouders zou 'Exodus' decennialang dit stereotiepe beeld van het Israëlisch-Arabische conflict bepalen. Een wereld, bewoond door eerlijke, dappere Sabra's en onbetrouwbare, laffe islamieten, waarin een klein en vredelievend Israël zich moest zien staande te houden tegenover een overmacht aan oorlogszuchtige Arabieren. Het beinvloedde in Nederland zelfs de politiek. Dat Uris dit scheve beeld later krachtig rechttrok werd nauwelijks waargenomen; zijn nieuwe roman (De Hadj, 1984) mocht zich in veel minder lezers verheugen.

Zelfs nu, na het bloedbad in Sabra en Sjatilla en de Palestijnse intifada, werkt de invloed van Exodus door. Getuige de recente ontboezeming van een Amerikaanse middelbare scholier: ,,Het boek dat mijn leven tot dusver het meest heeft beïnvloed is 'Exodus' van Leo Uris.''

Deel dit artikel