Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Uitgestorven dieren tot leven wekken, moeten we dat willen?

Home

Joep Engels

Pyrenese steenbok (Capra pyrenaica pyrenaica). Uitgestorven: 2000. DNA: volledig bekend, goed bewaard. Status: kloon in 2009 geboren, leefde zeven minuten ©

Uitgestorven dieren weer tot leven wekken is geen sciencefiction meer, maar er zitten veel haken en ogen aan. En: moeten we het willen?

Op 7 september 1936 stierf Benjamin. Van de kou, zijn oppassers uit de dierentuin van Hobart hadden het niet nodig gevonden hem die nacht binnen te halen. Later bleek dat Benjamin de laatste vertegenwoordiger was geweest van zijn soort, de Tasmaanse buidelwolf. Een uitsterven dat volledig op het conto van de mens kon worden geschreven. Eerst had hij het roofdier van het Australische continent verdreven en vervolgens, in anderhalve eeuw tijd, uitgemoord op zijn laatste toevluchtsoord, Tasmanië.

Telkens als Mike Archer over de buidelwolf spreekt, windt hij zich op over diens lot. Vorig jaar bijvoorbeeld nog, op een congres in Washington, liet hij een filmpje zien van Benjamin. "Denkt u eens in", vertelde hij zijn gehoor. "We hadden de techniek in huis om zijn lot vast te leggen, maar we hadden geen besef van wat we aan het doen waren. Toen de oppassers de dode buidelwolf aantroffen, gooiden ze het lichaam op de vuilnishoop. Hadden ze toen maar iets meer prudentie getoond."

Maagbroeder
De hoogleraar evolutiebiologie aan de Universiteit van Nieuw-Zuid-Wales ziet het als zijn morele plicht om de Tasmaanse buidelwolf weer tot leven te wekken. Te herscheppen. En dat kan, denkt hij. Nu nog niet, maar in een verre toekomst misschien wel. Als de oppassers destijds zo slim waren geweest om Benjamin in een vrieskist te bewaren, was zijn DNA behouden gebleven en had Archer aan de slag gekund. Nu heeft hij niet meer dan een embryo, een ongeboren buidelwolf die in 1866 op sterk water is gezet. En om daar bruikbaar DNA uit te halen, is nu nog een brug te ver.

Maar het kan dus wel. Archer is vooral bekend om zijn betrokkenheid met de buidelwolf, maar wetenschappelijk heeft hij meer bereikt met de maagbroeder, een Australische kikker die dertig jaar geleden uitstierf. Het waren bijzondere kikkers. Hun naam zegt het al: het wijfje van de maagbroeder slikte de bevruchte eitjes in, broedde ze uit in haar maag en boerde na een paar weken de jonge kikkertjes op. "Het was het enige voorbeeld van een orgaan dat twee functies had, maag en baarmoeder", zegt Archer. "En net toen we daarachter kwamen, stierf de maagbroeder uit."

Gelukkig had een collega de helderheid van geest gehad om een maagbroeder in de diepvries te bewaren. De onderzoekers namen wat weefsel af, isoleerden het DNA en stopten dat in de lege eicellen van een verwante kikker. "En toen geschiedde een wonder. De meeste eitjes deden niks, maar eentje begon te delen. Tot zo'n honderd cellen. Daar stopte het. Maar die cellen bevatten wel het DNA van de maagbroeder."

Sciencefiction
Het is dezelfde techniek waarmee in 1996 het schaap Dolly werd gekloond. Met haar geboorte gloorde er ook weer hoop voor allerlei uitgestorven dieren. De buidelwolf, de dodo, de mammoet. Dinosauriërs niet. 'Jurassic Park' had misschien inspiratie verschaft, maar het bleef fictie. Van het DNA van de dino's is na 65 miljoen jaar, veelal onder tropische omstandigheden, niets meer over. Maar van recenter DNA uit de permafrost, of uit een moderne vrieskist wel. "Onze eerste ideeën dateren uit begin jaren negentig", zegt Archer. "Toen werden we weggehoond. Sciencefiction was het. Tot Dolly kwam."

Lees verder na de advertentie
Neanderthaler (Homo neanderthalensis). Uitgestorven: 30.000 jaar geleden. DNA: in 2013 ontcijferd, ernstig gefragmenteerd. Status: geen project. ©
© Dodo (Raphus cucullatus). Uitgestorven: 1662. DNA: genoom nog niet ontcijferd, DNA slecht bewaard. Status: geen project voor herscheppen bekend.

Barbara Gravendeel is minder optimistisch. Er zijn na Dolly wel meer dieren gekloond, zegt de evolutiebiologe van Naturalis, maar het blijft een moeizaam proces. "Meestal zijn er tientallen pogingen nodig, soms wel honderd om één dier op de wereld te zetten." En dan gaat het om levend, intact DNA waarbij levende soortgenoten eicellen leveren en als draagmoeder kunnen fungeren. Bij het herscheppen van uitgestorven dieren gaat het om dood DNA, dat vaak niet meer compleet is, waarbij een ander, verwant dier te hulp moet schieten.

Neem nou de mammoet. Toen wetenschappers vijf jaar geleden het complete genoom ontcijferden, mede op basis van weefsel - met DNA-resten - dat was ingevroren in de Siberische toendra, zagen velen dit icoon van de laatste ijstijd al weer rondzwerven. Maar met wat wetenschappers een volledige DNA-structuur noemen, heb je nog geen mammoet.

Ten eerste bestaat dat genoom alleen op papier. Bovendien zitten er foutjes in. Het DNA in dat weefsel was uiteengevallen en er zaten resten van bacteriën en schimmels tussen. Ongeveer de helft was mammoet-DNA. De onderzoekers moesten de goeie stukjes er tussenuit vissen en aan elkaar puzzelen. Een foutje is zo gemaakt en is voor de wetenschap niet zo erg, maar op de vele miljoenen bouwstenen in het genoom, zijn het er al snel een paar duizend. Daar komt nooit een levensvatbare mammoet uit.

Zeer verre toekomst
Bovendien moet je een volledig genoom in elkaar knutselen, zegt Gravendeel. "Daar zijn wel technieken voor, maar je moet een begin hebben. Daarvoor gebruiken ze de DNA-structuur van de Aziatische olifant. Die is het meest verwant met de mammoet. En dan zetten ze de mammoetstukjes op plaatsen die het olifantengenoom aangeeft. Dat werkt wel, maar dan creëer je in het gunstigste geval een olifant met mammoettrekjes."

Eigenlijk verwacht ze niet dat er voor de mammoet meer in zit, hooguit in de zeer verre toekomst. En dat geldt ook voor andere soorten die al vele duizenden jaren geleden uitstierven. Ook al zijn ze bewaard in het eeuwige ijs. Dus vergeet de terugkeer van een - echte - oeros, sabeltandkat of wolharige neushoorn. Om van een Neanderthaler maar helemaal niet te spreken. Gravendeel: "Die zijn ook in de permafrost bewaard, maar dan moet je je echt afvragen of je dat wilt. Dan kom je wel heel dicht bij onszelf uit."

Zelf zoekt ze het liever dichter bij huis. In tijd dan. "Het terughalen van de dodo zou ik wel mooi vinden. Die is toch mede door toedoen van de Nederlanders uitgestorven. We hebben resten van de dodo gevonden op Mauritius, een heel massagraf laatst nog. Maar dat was in een moeras, met een heel hoge zuurgraad. Van dat DNA is niets meer over. Het leek dus een onmogelijke missie, totdat ik laatst van een Deense collega hoorde dat er ooit een levende dodo naar Europa is gehaald. Daar bestaat de schedel nog van en die bevat bruikbaar DNA waar nu het genoom uit wordt gereconstrueerd."

Uit welk ei komt die dodo dan?
Niet dat ze zelf de ambitie heeft om de dodo te reanimeren - Naturalis is een museum dat zijn middelen liever aanwendt voor het onderzoeken en bewaren van vondsten uit de natuurlijke historie. Maar stel dat de wereld ooit echt DNA van de dodo heeft, dan dient zich het volgende probleem aan: in welk ei broed je dat uit? "De enige levende, nauwe verwant van de dodo is de manenduif. Toch een heel andere vogel. Het is de vraag of hun beider DNA voldoende matcht. En opnieuw: als het lukt, krijg je een duif met kenmerken van de dodo."

 
Met wat wetenschappers een volledige DNA-structuur noemen, heb je nog geen mammoet

Tasmaanse buidelwolf (Thylacinus cynocephalus). Uitgestorven: 1936. DNA: één embryo op sterk water, DNA ernstig beschadigd. Status: Australisch project in 2008 gestaakt. ©

Dat laatste probleem lijkt te ondervangen. Als je een aantal vogels op aarde hebt gezet met dodotrekjes, dan zou je de dodo misschien kunnen terugkrijgen via een gericht fokprogramma. Zo zijn immers ook ooit verdwenen hondenrassen of het przewalskipaard geherintroduceerd. "Maar dan moet je het er wel over eens zijn hoe het origineel eruitzag", zegt Gravendeel. "Over de oeros bijvoorbeeld woeden momenteel heftige discussies."

Zo zijn er meer obstakels. Zwangerschappen gaan vaak verkeerd. En bij het enige succes, was de vreugde van zeer korte duur. In 2009 werd een gekloond Pyrenees steenbokje geboren, de soort was in 2000 uitgestorven. Het jong leefde welgeteld zeven minuten. Zijn longen waren niet goed ontwikkeld, een euvel waar veel gekloonde dieren aan lijden.

Bijbehorende klimaat
Vervolgens ben je er niet met één herschapen exemplaar. Dat is leuk als kermisattractie, maar om een nieuwe soort leven in te blazen heb je een aantal, genetisch verschillende dieren nodig. Vrouwtjes én mannetjes - en die laatste zijn, vanwege het petieterige Y-chromosoom, nog niet zo makkelijk te herscheppen. Er zijn dus veel, verschillende DNA-bronnen nodig - één embryo op sterk water is niet genoeg.

Ten slotte, het dier moet ook ergens leven. Maar de vlaktes waarover de mammoet zwierf, met hun vegetatie en het bijbehorende klimaat, bestaan niet meer. Het dier is niet voor niets uitgestorven. "Wij hebben de maaginhoud van prehistorische dieren zoals de mammoet en het oerpaard onderzocht. Dat bevatte kruidenrijk voedsel, dat groeit er nu niet meer. Dus als je ze al weet te herscheppen, moet je ze toch in een reservaat terugplaatsen. Een soort Oostvaardersplassen. Dan blijven ze een attractie, het is niet wat ik een uitbreiding van de biodiversiteit zou noemen."

Het is de vraag of je het allemaal zou moeten willen. Het is hoe dan ook een kostbare onderneming en dat geld is beter te besteden. Zo komt Gravendeel op congressen vaak Kenianen tegen die zich zorgen maken over het lot van hun neushoorns. "Deze dieren worden in hun voortbestaan bedreigd. Afgeschoten omdat rijke Aziaten goede sier willen maken met de hoorns. De neushoorn is voor Kenia een belangrijke bron van inkomsten. De dieren trekken veel toeristen. Bovendien zou hun uitsterven een hele cascade aan gevolgen hebben. Zonder neushoorn of andere grote grazers lag het landschap er heel anders bij. Is het dan niet veel goedkoper om te proberen deze soorten te behouden dan de aandacht te richten op het recreëren ervan?"

Soms kan ze zich er wel wat bij voorstellen. Het zou Mauritius een geweldige boost geven als de dodo er weerkeerde. "De vogel zou veel toeristen trekken. Bovendien is de mens verantwoordelijk geweest voor het uitsterven van de dodo. De Nederlanders voorop, toen ze ratten en varkens naar het eiland brachten. Dat schept verplichtingen."

 
Vervolgens ben je er niet met één herschapen exemplaar. Dat is leuk als kermisattractie, maar om een nieuwe soort leven in te blazen heb je een aantal, genetisch verschillende dieren nodig

Deel dit artikel