Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Twee hoera's voor de democratie! Niet drie?

Home

Hans Goslinga

Column

Als er een volk van goden zou bestaan, schreef de Franse filosoof Rousseau eind achttiende eeuw, dan zou hun regering democratisch zijn. Zo'n volmaakt bewind was volgens hem voor mensen niet weggelegd.

Niettemin had de Britse schrijver E.M. Forster een anderhalve eeuw later twee hoeraatjes voor het democratische stelsel over. Het eerste omdat het ruimte verschaft aan verscheidenheid van opvattingen, het tweede omdat het kritiek toestaat. Voor een derde hoeraatje zag Forster geen reden.

De democratie, waarvoor de schrijver bereid was twee keer zijn handen in de lucht te steken, staat de laatste tijd onder druk. De schuldencrisis lijkt zowel in Europa als in de Verenigde Staten het oplossend vermogen van het stelsel van, door en voor het volk te boven te gaan. In Nederland zijn er tekenen dat onze overlegdemocratie, die slagkracht ontwikkelde vanuit het midden, geleidelijk aan plaats maakt voor een radicale meerderheidsdemocratie. Hoe moeten deze ontwikkelingen worden gewogen?

Forster was ondanks zijn zuinige lof voor de democratie een optimist. Hoe groter de duisternis, schreef hij in 1951, hoe feller de lichtpuntjes schijnen. Zo'n lichtpuntje in de Europese crisis is in mijn ogen dat zij voor het eerst Europeanen sterk bewust maakt van hun onderlinge verbondenheid. De socioloog Abraham de Swaan schreef eind vorige eeuw dat het ontbreken van een Europees publiek en politiek debat het grootste manco van het integratieproject was. Hij noemde dat de 'Europese leegte'.

Dat begrip gaf haarscherp de tragiek van het Europese parlement weer. Hoe kon dat tot de verbeelding van de burgers spreken, laat staan hun betrokkenheid mobiliseren, als het moest bestaan zonder de ademtocht van het publieke debat?

Het feit dat er in Nederland en elders al een jaar lang op de Grieken en Italianen wordt gescholden, heeft de Europese leegte ten minste voor een deel gevuld. De lading is weliswaar negatief ('Ik heb niks met de Grieken', zei zelfs onze minister-president), maar het is voor het eerst in een halve eeuw dat het Europese project de burgers op een gevoelsmatig niveau raakt.

Als de Unie de crisis te boven komt, zal er uit democratisch oogpunt grote winst zijn geboekt. De negentiende-eeuwse Amerikaanse schrijver Henry Thoreau constateerde in zijn dagen: 'We hebben grote haast gemaakt met de aanleg van een telegraafverbinding tussen Texas en Maine. Maar de vraag is: wat heeft Texas aan Maine te melden?' Het antwoord kwam sneller dan hij verwachtte.

Iets vergelijkbaars kan worden gezegd over de bestuurlijke en politieke infrastructuur van Europa, die sinds 1957 is aangelegd. Het is nu wel duidelijk wat Nederland aan Griekenland heeft te melden en, niet te vergeten, Griekenland aan Nederland.

In ons land heeft zich een vergelijkbaar proces voltrokken na 9/11, toen iedereen zich ineens bewust werd van de aanwezigheid van bijna een miljoen moslims binnen de grenzen. Ook die bewustwording ging aanvankelijk gepaard met heftige emoties, maar is gaandeweg in het politieke proces uitgekristalliseerd. De democratische winst van het overwinnen van de Europese crisis zal bestaan uit een veel grotere betrokkenheid van de burgers en, voor het eerst, een roep om serieuze democratische controle van leidende politici om rampen als de schuldencrisis te voorkomen.

In Amerika is het nu juist de meerderheidsdemocratie, waar Nederland naar op weg lijkt, die een krachtige aanpak van de schuldencrisis belemmert. De verhouding tussen de twee partijen waarop het stelsel rust, is de laatste jaren zo gepolariseerd dat in het midden geen oplossingen meer mogelijk zijn.

Dat geldt niet alleen voor het financieel-economisch beleid, maar ook voor de immigratiepolitiek. Door de impasse zijn de circa elf miljoen illegale immigranten en hun kinderen verstoken van burgerrechten. Fareed Zakaria, een van de beste journalisten van het land, schreef deze week na het mislukken van een akkoord over de schuldaanpak dat de Amerikaanse democratie failliet is.

Dat is geen goed nieuws. Amerika is de eerste moderne democratie, die in haar grondslagen verre bleef van de gevaarlijke denkbeelden van Rousseau. De Nederlandse politici die veronderstellen dat een tweeblokken-stelsel tot een grotere slagvaardigheid en duidelijkheid leidt dan ons stelsel van evenredige vertegenwoordiging, doen er goed aan de blik op Capitol Hill in Washington te richten. En vervolgens op de oorzaken van de polarisatie die nu tot een bestuurlijke verlamming heeft geleid.

De voornaamste van die oorzaken lijkt mij dat de radicaliteit de overhand heeft gekregen op de redelijkheid, een proces dat is bevorderd doordat de partijen steeds homogener in hun opvattingen zijn geworden. Het midden is daardoor veranderd in een politieke no go-area. De republikeinse kandidaat Newt Gingrich veroorloofde zich deze week in een debat met zijn concurrenten een afwijkend geluid in het immigratiedebat door te pleiten voor een 'humane aanpak'. Dat leidde meteen tot de speculatie dat hij met zo'n gematigd standpunt de nominatie van de Republikeinen kon vergeten.

In de VS is het democratische systeem al zo ver van huis geraakt, dat niet de mogelijke oplossing maar het standpunt allesbepalend is geworden. Niet de politicus kiest het standpunt, het standpunt kiest de politicus.

De tendens naar radicaliteit is onder invloed van het populisme - niet alleen bij de PVV, ook bij de traditionele partijen - de Nederlandse politiek binnengeslopen. Dat uit zich in het krampachtige streven naar eenheid, duidelijkheid en daadkracht. Verscheidenheid, nuance en redelijkheid worden als minpunten gezien, terwijl zij in mijn ogen juist aanleiding zijn voor het derde hoeraatje voor de democratie.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie