Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Tv-serie 'Schuldig' bewijst: "Een ontroerende documentaire kan meer bereiken dan honderd beleidsstukken"

home

Maaike Bos

Documentairemakers Sarah Sylbing (links) en Ester Gould. © TRBEELD

Televisie is vaak alleen een spiegel van de samenleving. Maar soms kan ze echt iets veranderen, zoals bij 'Schuldig'. Vrijdag maakt de documentaireserie over schulden kans op de Zilveren Nipkowschijf.

Met dichtgeknepen ogen hing dierenwinkeleigenaar Dennis aan de telefoon. Weer een schuldeiser. "Ik kon van de stress geen uur vooruit denken", zegt hij nu. "Ik vulde het ene gaatje met het andere." Dat was voordat 'Schuldig' was uitgezonden, de documentaireserie over schulden in de Vogelbuurt in Amsterdam-Noord. In de schappen van zijn winkeltje Ambulia zagen we lege dozen. Hier en daar hing een riempje of dierenspeeltje. "Trek de stekker er toch uit", smeekte zijn boekhouder.

Lees verder na de advertentie

En toen kwam de serie op tv. Vanuit heel Nederland kwamen klanten bij 'knuffelondernemer' Dennis dierenvoer halen en een collega-ondernemer uit Soest friste zijn winkel helemaal op. Nu lachen de fluorescerende speeltjes, chique kattenbrokken en gedroogde lamsoren je toe.

Dennis is het levende bewijs dat de serie impact had, iets waarop makers Ester Gould en Sarah Sylbing bewust hebben ingezet. Vrijdag maakt Schuldig kans op de Zilveren Nipkowschijf 2017. De jury van tv-critici let bij de kwaliteitsprijs op vakmanschap, authenticiteit en maatschappelijke betekenis. Schuldig redde de lokale dierenwinkel en leidde tot Kamervragen, maar structurele veranderingen zijn lastiger aan te wijzen. Hoe scoort Schuldig een half jaar later op de ladder van maatschappelijke impact?

Ditte is nu schuldenvrij en Dennis' schuld van 50.000 euro is met de helft geslonken

De zesdelige documentaireserie van Human trok wekelijks een miljoen kijkers, ondanks het weinig sexy onderwerp: mensen met grote financiële problemen. De betrokkenheid was ongehoord. Mensen deden ook donaties aan de voormalige kunstzinnige nachtclubdanseres Ditte, die met haar ziekte en veerkracht velen beroerd had. Schuldig wist mensen van de comfortabele bank af te sleuren.

Dan heb je 'wat bereikt' als filmmakers. Ditte is nu schuldenvrij en Dennis' schuld van 50.000 euro is met de helft geslonken. Maar de Surinaams-Nederlandse diva Carmelita hield er alleen ongewenste huwelijksaanzoeken aan over, plus de verachting vanuit haar gemeenschap dat ze haar schulden aan de grote klok had gehangen. Het uitgezette gezin van Ramona en Ron bivakkeert nog op zolder bij oma.

Nog eens één tot anderhalf miljoen huishoudens in Nederland kampen met risicovolle of problematische schulden, stelt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in het rapport 'Armoede in Kaart 2016'. Kan de serie ook voor hen iets betekenen?

Dure wijntjes

Schuldig laat zien dat het niet de onbetaalde rekeningen zijn (slechts twintig tot dertig procent van de totale schuld), maar de buitenproportionele boetes en incassokosten die mensen de afgrond in duwen. Dossiers worden doorverkocht, de industrie verdient grof aan de armen. "De mensen in de Vogelbuurt betalen eigenlijk de dure wijntjes op chique congressen van de incassobranche", schampert regisseur Sarah Sylbing. De overheid blijkt een van de meest agressieve schuldeisers en het toeslagenbeleid van de Belastingdienst werkt averechts.

Door de publiciteit groeide de sympathie voor mensen met schulden, merkt Paul Scheerder van het Leefkringhuis uit de serie. "Velen wisten niet dat het zo zat. Mensen vragen nu ook eerder zelf hulp. Ze schamen zich minder voor een huurschuld sinds ze dat gezin op zolder hebben gezien."

En wiens 'eigen schuld' is het nou eigenlijk, als twee op de pof gekochte kinderbedden van twaalfhonderd euro (zoals bij Carmelita) in tien jaar zijn uitgegroeid tot tienduizend euro schuld? Ze dacht dat Jeugdzorg ze zou vergoeden. Maandenlang betaalde ze 128 euro aan rente tot het te veel werd. Nu staat ze onder bewind en leeft van dertig euro per week.

Niet alleen Carmelita betaalt de hoofdprijs voor haar schulden. De problematiek kost de samenleving volgens het Nibud (2014) jaarlijks elf miljard euro aan opvang, hulp en schuldsanering. Het hele systeem moet anders, vonden documentairemakers Gould en Sylbing. Dat was het gebied waarop zij impact wilden hebben. Op het hele 'geldverslindende circus'.

Een ontroerende documentaire kan meer bereiken dan honderd beleidsstukken

Documentairemaakster Ester Gould

Ze lieten bewust alleen de problematiek zien - oplossingen waren voor het natraject. "Een ontroerende documentaire kan meer bereiken dan honderd beleidsstukken", denkt Gould. "En we wisten al hoe je betrokkenheid organiseert."

In 2008 en 2012 hadden ze in de Vogelbuurt ook al twee documentaires gemaakt over armoede: '50 cent', over het arme ritselaartje Giovanni (8 jaar) en een vervolg over zijn moeder, 'De rekening van Catelijne'. Die vertoonden ze vaak op scholen, universiteiten of bijeenkomsten met beleidsmakers en politici. Gould: "Als je impact hebt op mensen die in dat vakgebied (gaan) werken, is dat al enorm."

Impactmanager 

Debatten moet je wel organiseren, contacten moet je leggen, promofilmpjes moet je maken. Voor Schuldig stelden ze daarom vanaf het begin een 'impactproducer' aan, een fenomeen overgewaaid uit Engeland. Als documentairemaker wil je je verhaal het beste vertellen, ook buiten beeld om, is het idee. Zo werkte de impactproducer aan socialemediabereik en -onderzoek (toen Dennis populair bleek, kreeg hij in een latere aflevering een extra scène). Hij regelde korte personagefilmpjes en hielp mee met het organiseren van vijf landelijke Schuldig-on-Tour-debatten plus een slotdebat met staatssecretaris Jetta Klijnsma van sociale zaken - alle uitverkocht. En het bijbehorende tijdschrift 'Schuldig - en nu verder' staat bol van de mogelijke oplossingen, zoals: maak de huurtoeslag direct aan de verhuurder over en stel een plafond aan de boeteverhogingen. Voor haar opvolger.

Maar met de impactmanager alleen hadden Sylbing en Gould het niet gered. Hun eigen aanpak legde de basis, met anderhalf jaar onderzoek, 163 draaidagen en gebruik van technieken uit film en tv-drama. De kijker moest erin gezogen worden. Hij moest het vervolg willen opslurpen als bij een volkssoap. Sylbing: "We hebben bewust gespeeld met de sympathie net als in de Amerikaanse misdaadseries 'The Wire' of 'Narco's'. Soms ben je bij de politie, soms bij de boeven en leef je met die kant mee. Tijdens ons onderzoek kantelden we steeds van perspectief. Dat moest de kijker ook meemaken, bedachten we." Door mee te lopen met de deurwaarder en incassojongens, de hulpverlener en schuldenaar, toonden ze het hele systeem. Ze konden tegelijk uitzoomen en inzoomen. De camera zat overal dicht op. "Meestal volg je in documentaires mensen op de rug. Wij gebruiken vaak shot-tegenshot als in een dramaserie. Dan zie je de emotie."

Helemaal 'hot'

Ook cliffhangers ontbraken niet. Zo leek Carmelita in de voorlaatste aflevering vol blingbling op een cruiseschip te staan. Toch naar Suriname? Extra schulden gemaakt? Het bleek een gesubsidieerd stadspas-boottochtje.

De geselecteerde beelden waren emotioneler en spannender dan de taaie bureaucratische werkelijkheid. Op een jounalistiekconferentie klonk kritiek: hadden ze niet te veel gestuurd in de dramaturgie en karakteropbouw? Gould weet dat ze altijd hun morele kompas in het oog hadden. "Het is een verdichting van de waarheid, maar alles is gebouwd op werkelijke observaties en gedachten."

De geselecteerde beelden waren emotioneler en spannender dan de taaie bu­reau­cra­ti­sche werkelijkheid

De serie raakte een breed publiek en leidde zelfs tot Kamervragen van PvdA-Kamerlid Yücel. Zij pleitte voor een taskforce 'Voorkom schulden, zeker bij de overheid'.

(Tekst gaat door onder de afbeelding)

Gould en Sylbing hadden gehoord dat de afdeling toeslagen van de Belastingdienst de serie bekeek, al wil de voorlichter dat niet beamen. "Hier werken allemaal betrokken mensen die volgen wat er speelt op hun vakgebied", zegt hij. Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB, van de overheid) zegt wel ruimhartig dat de afleveringen de problematiek beter inkleurden. "Je moet echt kijken, dan zie je wat er werkelijk achter schuilgaat", hoorde je volgens de woordvoerder in de wandelgangen. "Menig collega had het gevoel dat hij geen aflevering mocht missen." Het CJIB had de makers zelfs voor een congres uitgenodigd.

Nog steeds worden ze voor congressen en debatten gevraagd. "We zijn helemaal 'hot' in het wereldje van incassobureaus. Verkopen we nu onze ziel aan de duivel?, dachten we even. Nee, revolutie moet van binnenuit komen. En daar zitten de hoofdfiguren van grote bedrijven."

Echte impact gaat langzaam en is niet goed meetbaar. Er zijn geen concrete toezeggingen uit Den Haag of van commerciële partijen, maar Schuldig heeft wat in gang gezet. Constructieve journalistiek, heet dat. Economieredacteur Jesse Frederik van De Correspondent was zo verontwaardigd dat hij met de regisseurs en onder anderen sociaal advocaat Jelle Klaas een initiatief startte om nieuwe wet- en regelgeving af te dwingen. "Dan maken wij wel veel herrie zodat er iets verandert", zegt hij.

Alleen het Leefkringhuis in Amsterdam-Noord zit deels door Schuldig op de blaren. Het ontving in 2016 twee ton minder aan donaties dan de normale drie ton. Paul Scheerder: "We kwamen zo goed in beeld dat bedrijfsleven en publiek dachten: die redden het wel. We zijn nu net zo arm als de mensen die we helpen."

Dennis: ''Schuldig' was voor mij een lot uit de loterij'. © TRBEELD

Dennis

Dennis nam dierenwinkel Ambulia in 2008 over. "Ik ben er nooit zo geldbewust ingestapt. Ik wilde hem behouden voor de buurt." 's Ochtends komen de oudjes voor koffie, hij brengt arme mensen hun dierenbrokjes gratis. Na 'Schuldig' werd hij overspoeld door liefdadigheid. "Het is een lot uit de loterij dat mij dit gebeurt." Ik kan weer een beetje verder kijken. Als ondernemer kun je nergens terecht hè. Ja, failliet gaan en een uitkering aanvragen. Nu is mijn omzet weer als voor de crisis. Een internetcontract afsluiten durf ik alleen nog niet. Wil ik ergens bezwaar tegen maken, zeggen ze: stuur maar een e-mail."

Carmelita: 'Na de serie kreeg ik zeventien huwelijksaanzoeken'. © TRBEELD

Carmelita

Carmelita heeft één schuldeiser: Wehkamp. "Na de serie kreeg ik zeventien huwelijksaanzoeken. Een gescheiden gepensioneerde wilde met me op een cruise, op één kamer. Doe ik niet. Ik zet ook niet mijn bankrekeningnummer op Facebook, dus krijg ik geen geld. Op Twitter klagen mensen dat ik mijn nagels soms laat doen. Nou ik rook niet, heb geen hond en geen kat.

Mijn zoon was fel tegen dat ik meedeed. Maar waarom zou ik niet over mijn schulden vertellen? Het is de waarheid. Ik ben niet de enige."

The Amsterdam Project

'The Amsterdam Project' (RTL) van Beau van Erven Dorens en dramaserie 'De Zaak Menten' (Max) zijn ook genomineerd voor de Zilveren Nipkowschijf.

In het RTL-hulpprogramma The Amsterdam Project kregen de vijf daklozen Cheyenne, Marco, Alan, Lolle en Gerrie ieder een creditcard met tienduizend euro en een boekje met hulpverlenersnummers. Door hun complexe problemen, schulden of verslaving was het vallen en opstaan. Dat leverde ontroerende televisie op en een miljoenenpubliek.

Ik kreeg veel reacties van mensen die daklozen in hun buurt aardiger zijn gaan bejegenen en acties hebben opgezet

Beau van Erven Dorens

Van Erven Dorens heeft met de meesten nog goed contact. Lolle heeft onderdak bij het Leger des Heils, de rest heeft een huisje en bijna allen een baantje. Gokverslaafde Alan studeert voor verslavingsdeskundige, en de jonge moeder Cheyenne werkt hard aan haar stewardessenopleiding.

Over de impact is de presentator realistisch: "De oorzaken van hun dakloosheid zitten soms diep. Een psychisch probleem is niet zomaar op te lossen."

Hij denkt wel dat kijkers dakloosheid nu anders bezien. "Die emanciperende werking was een van onze doelstellingen. Ik kreeg veel reacties van mensen die daklozen in hun buurt aardiger zijn gaan bejegenen en acties hebben opgezet."

De gemeente Haarlem begint nu een eigen 'Amsterdam Project' met geld en begeleiding voor daklozen. In Amsterdam heeft Van Erven Dorens de burgemeester een rapport aangeboden met zijn bevindingen van twee jaar ronddolen in de wereld van daklozen.

Lees verder: Held uit de tv-serie 'Schuldig' zit nu zelf in de schulden

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Ditte is nu schuldenvrij en Dennis' schuld van 50.000 euro is met de helft geslonken

Een ontroerende documentaire kan meer bereiken dan honderd beleidsstukken

Documentairemaakster Ester Gould

De geselecteerde beelden waren emotioneler en spannender dan de taaie bu­reau­cra­ti­sche werkelijkheid

Ik kreeg veel reacties van mensen die daklozen in hun buurt aardiger zijn gaan bejegenen en acties hebben opgezet

Beau van Erven Dorens

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.