Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Tussen voorgerecht en wodka

Home

Huub van Baar

Tien nieuwe landen zal de Europese Commissie morgen voordragen voor toetreding tot de Europese Unie. De meest omstreden kandidaat is Polen. Adam Michnik, voormalig dissident en hoofdredacteur van het Poolse dagblad Gazeta Wyborcza, denkt dat het voor Polen en heel Europa een beslissend, maar vooral moeilijk najaar wordt.

De euforie van 1989, toen de Berlijnse Muur viel en in de Oost-Europese landen over 'hun terugkeer naar Europa' werd gesproken, is vervlogen. Nationalisme en xenofobie nemen overal in Europa toe, en niet alleen binnen de huidige grenzen van de Europese Unie. Alleen al daarom, zegt Adam Michnik, is een verdere Europese integratie zo urgent. Uit zijn mond wil die waarschuwing iets zeggen. Michnik is van zichzelf namelijk een optimist in hart en nieren.

,,Dit zijn niet de beste dagen van de EU'', zegt Michnik. ,,En juist in deze stemming zal ze over haar meest pretentieuze uitbreidingsronde moeten beslissen. Binnen de EU zelf is er steeds minder enthousiasme voor de uitbreiding. In de post-communistische landen klinken steeds meer eurosceptische geluiden. Europa verkeert in verschillende opzichten in een crisis.''

In de eerste plaats zijn de Europese burgers volgens hem steeds minder hoopvol over de mogelijkheden om corruptie uit de maatschappij uit te bannen. Een onderwerp waar Polen ervaring mee heeft: de Europese Unie heeft vastgesteld dat het land nog ernstig tekort schiet in binnenlandse corruptiebestrijding. Maar volgens Michnik is het tij voor hervormingen slecht.

,,In Polen is geschokt gereageerd op de grote Amerikaanse corruptieschandalen en faillissementen van dit jaar. Velen hier leefden in de veronderstelling dat de VS hét grote voorbeeld vormen voor hoe zowel democratische waarden als markteconomisch denken succesvol in dezelfde maatschappij kunnen zijn. Die mythe is om zeep gebracht. De gebeurtenissen in de VS zijn een slecht signaal voor jonge democratieën.''

Daarnaast heerst er in de Europese politiek een ideologische crisis. ,,Links én rechts weten zich geen raad met de huidige situatie. Het politieke debat wordt niet meer geleid door sociale en liberale idealen. De Europese politiek, vooral in de post-communistische landen, is extreem pragmatisch. Van een 'nieuw links', dat enigszins lijkt op de sociaal-democratische partijen in West-Europa, is bij ons geen sprake. De liberale taal van rechts heeft voor veel Polen iedere geloofwaardigheid verloren sinds markteconomie en corruptie in hun ogen synoniemen zijn geworden.''

Adam Michnik is een invloedrijk man in zijn land. Hij was in de jaren tachtig adviseur van de vakbond Solidariteit. Hij is hoofdredacteur van de gerespecteerde Gazeta Wyborcza, een krant die werd opgericht als vakbondsblad in de tijd dat Polen voor het eerst vrije verkiezingen meemaakte. 'Verkiezingskrant', luidt nog steeds de letterlijke titel. De Gazeta kwam al snel in conflict met vakbondsleider Lech Walesa en vaart alweer jaren zijn eigen koers.

Michnik ziet hoe veel Polen terugverlangen naar de tijden dat van het communisme, de jaren waarin Solidariteit nog een verboden organisatie was. ,,Je ziet dat in veel post-communistische landen. Het cynisme over de markteconomie en het ontbreken van een gunstig toekomstperspectief creëren ruimte voor populisme. In Polen hebben we te maken met Andrzej Leppers partij Samoobrona (Zelfverdediging). Die verwerpt iedere gevestigde orde en bekritiseert het hele politieke spectrum, van links tot rechts.''

,,Samoobrona vertoont gelijkenissen met de nazi-partij in het Duitsland van de jaren twintig van de vorige eeuw. Natuurlijk is Lepper geen Hitler, maar ook Hitler was in 1926 nog geen Hitler. Hij was een op macht beluste populist die op emoties en frustraties inspeelde die in de Duitse maatschappij leefden. Lepper is een gevaarlijke man, want hij geeft simplistische antwoorden op de moeilijkste vragen. Op vragen waarop redelijkerwijs eigenlijk niemand eenduidige antwoorden heeft.''

Michnik imiteert Lepper. ,,Waarom is er werkloosheid in Polen? Omdat het land wordt geleid door een groep bandieten. Ze moeten worden afgezet!'' Hij slaat hard met zijn vuist. Hij geeft nog een imitatie: ,,Waarom steken er elke dag duizenden illegalen onze oostgrens over om ons van onze banen te beroven. Alleen maar in dat van de politieke klasse! En daarom moeten we die afschaffen!''

Michnik concludeert: ,,Eigenlijk heeft Lepper dus helemaal geen antwoorden''. Hij is een provinciale avonturier. Hij kreeg pas betekenis door zijn verzet tegen het EU-landbouwbeleid. Aan de Duits-Poolse grens liet hij wagons met uit de EU geïmporteerd graan leeglopen. Dat graan was goedkoper dan het graan dat de Poolse boeren zelf produceren. Daar had hij natuurlijk een punt.''

In Polen stagneert de economische groei en is de werkloosheid opgelopen tot 18 procent. Dat kweekt een goed klimaat voor populisme. ,,In de meeste post-communistische landen hebben we nu democratieën, zij het democratieën waarvan corruptie een basisbestanddeel is. En het probleem is dat het verzet daartegen vaak gepaard gaat met populistische retoriek. De remedie daartegen moet worden gezocht in een versterking van democratische instituties. Maar dat is een lange-termijn-oplossing die moet worden gevonden in een brede Europese context. Op dit moment worden de democratische instituties echter al te vaak door anti-democraten betreden. Ik heb daarbij een heel ambivalent gevoel.''

,,Het beste voorbeeld van deze ontwikkeling zie je in Italië. Berlusconi heeft het monopolie van de staatstelevisie vernietigd, maar hij heeft dat gedaan met behulp van zijn eigen commerciële media. Die zijn nu een instrument dat de democratische instituties in Italië in gevaar brengen. Ik denk dat dit soort ontwikkelingen illustreert dat er iets met de democratie in Europa aan de hand is. Maar ik blijf optimistisch, omdat ik denk dat democratische oplossingen uiteindelijk meer aantrekkingskracht zullen hebben dan ondemocratische. De Gazeta is in dertien jaar tijd uitgegroeid tot de best verkochte krant in de hele regio. Dat is een teken.''

Of de Polen zelf 'ja' zeggen tegen toetreding, is mede afhankelijk van het standpunt van de kerk. Paus Johannes Paulus II sprak zich tijdens zijn bezoek aan Polen in augustus uit vóór de toetreding tot de EU. Volgens Michnik is de steun van de paus van groot belang. ,,De Poolse kerk is verdeeld. Er zijn groepen die een open discussie willen. Maar aan de andere kant is er de populaire Bond van de Poolse Families, een politieke katholieke partij die samen met Leppers partij openlijk anti-EU is.''

De Bond van Poolse families gruwt van het moderne Europa. ,,Aan het begin van de jaren negentig leefde in Polen het idee dat we naar Europa zouden 'terugkeren'. Maar al snel vonden veel Polen dat we daartoe helemaal geen reden hadden. Ten eerste omdat we altijd al Europees waren, en ten tweede omdat dit Europa helemaal niet zo mooi is. Want Europa betekent relativisme, goddeloosheid, pornografie, abortus, echtscheiding, homoseksualiteit en drugs. Kortom: Babylon, Sodom en Gomorra.''

,,Dat is het verhaal zoals je het hoort op bijvoorbeeld Radio Maryja, het meest populaire radiostation onder Poolse katholieken. Deze door de fanatieke priester Tadeusz Rydzyk geleide zender gebruikt dagelijks de taal van populisme, intolerantie, antisemitisme en xenofobie. Geen van de Poolse bisschoppen gebruikt echter zulke taal. Maar ik denk dat de steun van de paus voor de EU-toetreding voor hen eerder een excuus dan een echte reden is. Uiteindelijk zal de kerk de toetreding wel steunen. Maar dat heeft een pragmatische reden. De vorige keer dat de kerk een stemadvies uitbracht, is dat nauwelijks opgevolgd. De kerkleiders hadden hun achterban opgeroepen tégen onze huidige, pro-Europese president Aleksander Kwasniewski te stemmen. Zo'n fout kan de kerk zich niet nog een keer veroorloven.''

Michniks eigen wortels liggen bij de vakbonden. Die hebben weinig invloed meer in het Polen van nu. ,,De positie van de vakbonden is overal in Centraal- en Oost-Europa zwak. Het kapitalisme dat we hier hebben, kun je niet met dat in het westen vergelijken. Het is een arm soort kapitalisme, dat is ontstaan uit een aanvankelijk kunstmatig gecreëerd bedrijfsleven. Vooral de geprivatiseerde staatsbedrijven waarin de oude communistische bureaucraten nog werkzaam zijn, vormen een bedreiging voor het functioneren van onze markteconomie. In dit kapitalisme is er voor de vakbonden weinig toekomst. We moeten werken aan een nieuwe orde, waarin we de betekenis van de bonden herijken. Het oude concept van de vakbond is in de context van de eenentwintigste eeuw uitgeput.''

,,Zo'n nieuwe orde behelst meer en daarnaar zal niet in een Pools, maar in een Europees perspectief moeten worden gezocht. Belangrijke vragen spelen daarbij een rol. Wat is bijvoorbeeld het sociale beleid van de EU? En wat zal het handvest van sociale rechten in de EU inhouden? Naast de globalisering die op het niveau van de economie gestalte heeft gekregen, zal sociaal en politiek iets soortgelijks moeten worden opgebouwd. Binnen de grenzen van de traditionele natiestaten zullen we de antwoorden niet vinden.''

Naar verwachting zal in het voorjaar een referendum worden gehouden waarin de Polen zich over de toetreding tot de EU kunnen uitspreken. Tot die tijd zijn volgens Michnik alle discussies speculatief. Hij vindt het moeilijk te voorspellen wat de uitslag van dat referendum zal zijn, en ook om uitspraken te doen over de mogelijke rol van Polen in de EU.

,,De huidige positie van Polen is zo ongeveer die tussen het voorgerecht en de wodka. We zijn ver gevorderd met de voorbereidende onderhandelingen over de toetreding, maar het is nog te vroeg om feest te vieren.''

Als Polen tot de EU toetreedt, zal het land vermoedelijk aan de kant van de Britten staan. Net als Groot-Brittannië is Polen een voorstander van een lossere structuur binnen de EU en staat ze een federatie van naties, niet van regio's voor. ,,Het nieuwe verenigde Europa zal als het aan mij ligt een soort Macedonische salade zijn, een gerecht samengesteld uit verschillende groenten en vruchten. Niet een verzameling van nationale minderheden, zoals sommigen willen. Natuurlijk zal van dat Europa de gelijke behandeling van minderheden een van de hoekstenen moeten zijn, zoals EU-voorzitter Romano Prodi heeft gezegd. Dat is van groot belang om ons tegen het rijzende nationalisme te wapenen.''

,,Maar het is moeilijk om iets over het nationalisme in Europa te zeggen. Ik voel me op dat punt schizofreen. Voor de lunch denk ik dat het goed is dat er in een democratie allerlei verschillende meningen kunnen worden geuit; erna denk ik wel eens dat we politici als Lepper te veel ruimte geven. Wie weet of hij de volgende verkiezingen wint? Als dat zo is, zou ik nu minder tolerant moeten zijn.''

Deel dit artikel