Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Turkije was de bakermat van Indo-Europese talen

home

SANDER BECKER

Dochtertalen verspreidden zich via landbouw van IJsland tot aan Sri lanka

De Indo-Europese taalfamilie, een van de grootste taalgroepen ter wereld, blijkt ontstaan in het gebied dat nu Turkije heet. Van daaruit verspreidde zich 8000 à 9500 jaar geleden, in het kielzog van de landbouw, een oertaal die de meest uiteenlopende dochters zou voortbrengen, van Zweeds tot Hindi.

Dat bijna alle Europese en diverse Aziatische talen uit één moedertaal zijn ontstaan, het Proto-Indo-Europees, was bekend. Verrassende overeenkomsten tussen ver uiteen gelegen talen als het Iraans en het Spaans wijzen op zo'n gemeenschappelijke oorsprong. Maar waar stond de wieg van die oertaal? En wanneer begon de geografische trektocht van haar dochters?

De meeste deskundigen zoeken de bron van de moedertaal in de Russische steppes, boven de Zwarte en Kaspische Zee. Daar woonde zo'n 6500 jaar geleden een oorlogszuchtig ruitervolk dat dankzij zijn paarden een strategisch overwicht had op buurvolken. De ruiters plunderden 6300 jaar geleden het welvarende Bulgarije; ze verwoestten de lokale cultuur en lieten er hun brabbeltaal achter. Daarna trokken ze dieper Europa en Zuid-Azië in. De geschiedenis van het Indo-Europees leek kortom in bloed gedrenkt.

Maar in het wetenschappelijke vakblad Science van deze week verwerpen taalkundigen de Russische steppen-theorie, die stamt uit 1956. Ze leggen de Babylonische bakermat in Turkije. Dat land rolt uit al hun computermodellen. Ze leenden die modellen overigens van evolutiebiologen, die ermee uitzoeken hoe verwante virussen via DNA-variaties zijn ontstaan uit één oervirus. De taalkundigen keken niet naar DNA, maar naar woorden. Preciezer gezegd: naar cognaten. Dat zijn woorden die in veel talen sterk op elkaar lijken. Zo betekenen het Italiaanse 'madre' en het Russische 'mat' hetzelfde als ons 'moeder', en dat is geen toeval.

Taalkundige Michael Dunn, werkzaam aan het Max Planck Instituut in Nijmegen, verzamelde ruim 5000 setjes van dit soort cognaten. Hij haalde ze uit 103 talen, wat hem vele jaren kostte. "Ik heb niet alleen moderne talen bekeken, maar ook Oudgrieks, Latijn, Gotisch en Oudperzisch", vertelt hij. "De oudste taal was Hettitisch. Daarvan zijn in Turkije kleitabletten teruggevonden van ruim 3500 jaar geleden."

Op de computer vergeleken de deskundigen de evolutionaire klankverandering van alle verzamelde woorden. Ze wogen mee in welk gebied en in welke periode de termen waren gebruikt. Zo verkregen ze een geboortekaart waaruit één helder herkomstgebied oprees: Turkije. In een gebied daaromheen, van IJsland tot aan Sri Lanka, doken geleidelijk alle gemuteerde dochtertalen op.

Turkije was al eerder geopperd als talige kraamkamer, op basis van beperkte vergelijkingen van woorden. Maar veel aanhang had de Turkije-theorie niet. Dat zal nu wel veranderen, hopen de onderzoekers, want hun studie is veruit de grondigste die ooit op dit terrein is uitgevoerd.

Wat hun theorie nog aannemelijker maakt, is dat de oertaal kan zijn meegelift met de landbouw. Ook die begon zich 8000 à 9500 jaar geleden te verspreiden vanuit de Turkse regio. "Volken die aan landbouw doen, groeien harder dan traditionele jager-verzamelaars", legt Dunn uit. "Ze moeten hun gebied steeds uitbreiden, waardoor ze geografisch gaan overheersen. De eerste landbouwers gaven hun kennis waarschijnlijk ook door aan minder ontwikkelde buurvolken, met de taal erbij. Vandaar misschien dat Indo-Europese cognaten opvallend vaak met de landbouw te maken hebben. Neem 'ploegen', of 'zaaien'."

Hoe de Indo-Europese oertaal precies heeft geklonken, weet niemand. Er zijn wel reconstructies gemaakt. 'Water' moet zoiets geweest zijn als 'wodr', en 'drie' klonk waarschijnlijk ongeveer als 'tréyes'. Het schrift bestond 8000 jaar geleden nog niet, dus tekstfragmenten in de oertaal zullen niet snel opduiken.

De ironie wil dat het Indo-Europees inmiddels grotendeels uit de Turkse bakermat is verdreven. Het huidige Turks is namelijk niet van Indo-Europese herkomst, maar werd in de elfde eeuw op het Anatolisch schiereiland geïntroduceerd door een oosters volk. Alleen de Koerden proberen er nog een Indo-Europese taal overeind te houden.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.