Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Toen menselijke poep en urine nog geld waard waren

Home

INTERVIEW | KEES DE VRÉ

Menselijke uitwerpselen gaan nu vaak direct naar het riool. In Azië werden ze lange tijd massaal ingezameld en door boeren gebruikt. Sietz Leeflang ziet er ook nu het nut van: 'De organische kringloop moet gesloten worden'.

'Wist je dat je in de negentiende eeuw in Japan een lagere woninghuur kon bedingen door de huiseigenaar jouw uitwerpselen toe te zeggen?" Stront was in Azië gewilde handelswaar in die tijd, zegt Sietz Leeflang. "Zo kon je op het Chinese platteland bordjes tegenkomen waarop de voorbijganger werd uitgenodigd om ter plaatse zijn behoefte te doen. De boer deed er daarna zijn voordeel mee."

De milieuactivist van het eerste uur kent vele van dit soort verhalen die nu op zijn minst met opgetrokken wenkbrauwen worden aangehoord. Het tijdsbeeld kan snel draaien, geeft hij aan. Menselijke poep en urine waren toen geld waard, want zeer nodig voor een duurzame landbouw, zegt Leeflang. "In Azië zamelde men in de negentiende eeuw massaal in. Ook in Europa haalde men menselijke uitwerpselen op als grondstof voor compost, op kleinere schaal. Die kennis zijn we helemaal kwijtgeraakt. We spoelen nu nuttige grondstoffen door het toilet."

Leeflang heeft zijn Aziatische anekdotes van de Amerikaan Franklin King, wiens boek uit 1911, 'Farmers of forty centuries', hij in 2010 vertaalde en bewerkte. Onlangs kwam de tweede druk uit van 'Vierduizend jaar kringlooplandbouw' met commentaar van onder anderen Kristofer Schipper, China-kenner en emeritus hoogleraar in Leiden en Parijs.

"Ik had dat boek sinds de jaren zeventig op de plank staan", zegt de oprichter van ecologisch centrum De Twaalf Ambachten. "Toen in 2008 de olieprijs steeg richting 150 dollar per vat, kreeg ik een e-mail van een Filippijnse kennis die me vertelde dat rijstboeren in zijn dorp de kunstmest niet langer konden betalen. Dat was de aanleiding om dat boek van King weer eens van de plank te halen."

Het boek verhaalt van een maandenlange reis die bodemkundige King in 1909 door Oost-Azië maakte. Leeflang: "King heeft zich er altijd over verbaasd dat de landbouw in China duizenden jaren volgens dezelfde principes is beoefend en stand heeft gehouden. De bodem bleef vruchtbaar, ondanks grotere oogsten voor een groeiende bevolking. Hij ontdekte dat dat lukte dankzij het consequent gebruiken van menselijke uitwerpselen, naast rivierslib en gewasresten, als mest voor de landbouw. En dan denk je misschien dat het daar een grote vieze boel was, maar het tegendeel is waar. Poep en urine werden met de grootste zorg en strak georganiseerd ingezameld in gesloten terracotta kruiken van 250 tot 500 liter. Daarna werd het gecomposteerd en over de akkers verspreid. Er werd geen rivier vervuild, terwijl de wateren in Europa veranderden in open riolen. In grote steden als Hankow en Shanghai was er een speciaal aangelegd netwerk van kanalen waarlangs honderden scheepjes de opbrengst van de toiletten vervoerden. Die handel bracht jaarlijks vele honderdduizenden dollars op, zo berekende King."

King rekende veel, vertelt Leeflang: "Hij woog en telde alles. Daarbij viel hij niet zo zeer terug op ambtenaren, maar op de kerk die vaak veel beter op de hoogte was van wat zich op het platteland afspeelde. Hij berekende precies hoeveel ton mest er werd opgehaald en hoeveel bodemverrijkers als kalium, fosfaat en stikstof er weer aan die grond in de vorm van compost werd teruggegeven."

Leeflang wijst in dit verband op een studie van de Wageningse onderzoeker Grietje Zeeman. Die heeft uitgerekend dat de hoeveelheid voedingsstoffen in de jaarlijkse urineproductie van één persoon voldoende is om te voorzien in de jaarlijkse graanconsumptie van één persoon. Een groeiende wereldbevolking zorgt zo ook voor een groeiende hoeveelheid meststoffen, aldus Leeflang.

Door te werken met behulp van die gesloten kringloop van organisch materiaal kon China - begin twintigste eeuw een land met 400 miljoen inwoners - zichzelf bedruipen met wat wij nu een biologische vorm van landbouw zouden noemen, zegt Leeflang. "En dat deed het land al 4000 jaar op dezelfde manier, met een grote aandacht voor bodemvruchtbaarheid en dat zonder het gebruik van kunstmest."

Die kunstmest zou King nog aardig dwars zitten, want toen hij zijn pas ontdekte kennis thuis wilde uitdragen onder Amerikaanse boeren, hadden die geen belangstelling. Een jaar eerder hadden Duitse chemici namelijk ontdekt hoe stikstof kunstmatig te binden. "Een doorbraak naar massaproductie van kunstmest en het begin van de industriële landbouw."

King zag het ontluiken van de industriestaat vooral in Japan met eigen ogen. Leeflang: "Japan was het eerste land in Azië waar de kunstmest werd gebruikt. Het had zich voorgenomen om de Europese industriële grootmachten als Engeland en Duitsland in te halen en liefst voorbij te streven. De industrialisering kreeg alle voorrang. De landbouw kwam op de tweede plaats, maar moest ook op industriële leest geschoeid worden. Toen King er rondreisde, was men van overheidswege al bezig met ruilverkaveling en landbouwstations. De agrarische staat moest worden omgebouwd tot industriestaat."

Onder Mao werd die tendens ook in China zichtbaar en werd het land een grootafnemer van kunstmest. Langzaamaan werd het idee van een organische kringloop verlaten. Leeflang: "Maar nooit helemaal. Die zienswijze is op sommige plekken in het Chinese achterland nooit verdwenen. Dat heeft Bettine Vriesekoop me verteld. Die is opgeleid als sinoloog en heeft als correspondent een paar jaar in China gewoond."

Dat besef van die organische kringloop komt voort uit de leer van Tao, weet Leeflang van de China- en Tao-kenner Kristofer Schipper. Deze Leidse hoogleraar kende het boek van King niet, maar na lezing besloot hij de tweede druk van Leeflangs vertaling van commentaar te voorzien. "Schipper vertelde me dat in duizenden jaren oude Tao-teksten zo'n twintig levensregels voorkomen die wij nu als 'ecologisch' zouden bestempelen. Regels die iets zeggen over de omgang met dieren en planten en natuur in het algemeen. Volgens Schipper is het daarom geen toeval dat juist Chinese boeren een systeem ontwikkelden dat lang succesvol was. Het voldeed aan die ecologische voorschriften die het grote belang benadrukken van een organische kringloop waaraan ook de mens ondergeschikt is."

Voor deze wijsheid kunnen we onze ogen niet meer gesloten houden, vindt Leeflang. "Fossiele brandstoffen worden almaar duurder en raken op. De daarvan afgeleide kunstmest dus ook. Fosfaat wordt schaars. De organische kringloop moet dus weer gesloten worden. Waardevolle stoffen moeten hergebruikt. Ga ze weer inzamelen. Beloon mensen daarvoor, het heeft economische waarde. Compost van uitwerpselen en gewasresten is de ontbrekende schakel in die kringloop. Het is mogelijk om op grote schaal mensen te voeden op een biologische manier. Dat is een wijze les van King, maar ik ben bang dat de gevestigde belangen nog lang zullen dwarsliggen."

Sietz Leeflang bedacht zelf een composttoilet
Sietz Leeflang (geboren in 1933) is oorspronkelijk wetenschapsjournalist, maar werd vooral bekend als oprichter van milieucentrum De kleine Aarde en daarna stichting De Twaalf Ambachten.

De kleine Aarde startte begin jaren zeventig als tijdschrift, als tegenwicht tegen de op groei gerichte economie. Leeflang en consorten wilden juist aandacht vragen voor een alternatieve leefwijze, die de leeggeplunderde aarde zou ontzien door zo min mogelijk water en energie te verbruiken. In 1973 ontstond hieruit een milieuboerderij, waar de pioniers experimenteerden met wind- en zonne-energie en biologisch tuinieren.

Dit oudste milieucentrum van Nederland in Boxtel, hield in 2010 op te bestaan. Sietz Leeflang was toen al niet meer betrokken bij de club, die volgens hem met de vele medewerkers en rijkssubsidie, een hele bureaucratische organisatie was geworden. In 1977 startte hij zijn eigen stichting De Twaalf Ambachten, waar hij heel concreet technieken ging ontwikkelen om mens- en milieuvriendelijk en toch comfortabel te leven. Zo bedacht Leeflang een waterloze (en reukloze) wc, waarmee mensen hun uitwerpselen eenvoudig kunnen omzetten in hun eigen compost. Ook gaf hij als een van de eersten advies over milieuvriendelijk (en stil) wonen, halfondergronds in een aarden wal.

Nog steeds promoot De Twaalf Ambachten een alternatieve leefwijze, met boeken en bijvoorbeeld de cursus 'keramische kachels bouwen'. Sietz Leeflang is nog betrokken, maar gaf de dagelijkse leiding zes jaar geleden over aan zijn dochter.

Het boek 'Vierduizend jaar kringlooplandbouw' is voor 28,55 euro te krijgen via de website van De Twaalf Ambachten. Het verhaal van de Amerikaanse bodemkundige F.H. King is door Sietz Leeflang aangevuld met actuele voorbeelden en een modern 'Manifest voor de kringlooplandbouw'. Meer informatie op www.de12ambachten.nl, doorklikken op het kopje 'boeken'.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel