Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Tijd voor het juiste ritme

Home

MARC VAN DIJK

Onze sociale ritmes staan onder druk, beschrijft filosoof Marli Huijer in haar jongste boek. Volgende week gaat ze erover in debat met Joke Hermsen. In het Filosofisch Elftal deze week een voorproefje.

Elftalspeelsters Joke Hermsen en Marli Huijer schrijven allebei over de tijd. Hermsen onder meer in de succesvolle boeken 'Stil de tijd' en 'Windstilte van de ziel', Huijer in haar onlangs verschenen boek 'Ritme, op zoek naar een terugkerende tijd'.

Volgens Huijer staat of valt alles met het (her)vinden van het juiste ritme. Zo pleit ze voor een wekelijkse 'accudag', als een seculiere, meer flexibele versie van de traditionele sabbat of zondag. Het bewust nemen van rust is ook waar Hermsen voor pleit. Toch vindt Hermsen dat Huijer onze problemen met de tijd onderschat. Bovendien definieert Huijer de tijd in haar ogen verkeerd.

Joke Hermsen, schrijfster en filosofe: "Ik maak een scherpere maatschappijkritische analyse dan Huijer. Je moet om te beginnen erkennen dat onze samenleving bevolkt wordt door overspannen breinen. Stress is volksziekte nummer 1: tweederde van de mensen in de Ziektewet zit thuis vanwege stress, zelfs een derde van de kinderen heeft stressproblemen. Kinderen. De industrialisatie is uitgelopen op een hysterische vorm van kapitalisme, die ons in een almaar strakkere greep houdt. Daarom denken wij dat we te weinig tijd hebben en dat alles steeds sneller moet."

Marli Huijer, arts en filosoof, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: "Snelheid is een relatief begrip. Of je iets als snel of langzaam ervaart, hangt altijd af van je eigen waarneming. Als ik een boek lees, terwijl ik in een vliegtuig zit dat 900 kilometer per uur gaat, dan kan ik dat als heerlijk rustig ervaren. De klacht dat het leven steeds sneller gaat, vind je al in geschriften uit 200 voor Christus. Journalist Henk Hofland schreef in 1955 een boek getiteld: 'Geen tijd', over de tempomens, die nergens meer tijd voor had. Terwijl de jaren vijftig in onze ogen extreem traag waren. Ik denk dat die klacht over de snelheid iets universeels is: we hechten aan het leven, we willen niet dood, dus gaat het leven ons altijd te snel."

Hermsen: "De omgang met tijd is in onze samenleving wel degelijk een fundamenteel probleem. Rust nemen is een voorwaarde voor creativiteit. Plato noemt die rust, het Griekse begrip 'scholè', een voorwaarde voor het denken. Daar komt ons woord 'school' vandaan. Ook wij dachten ooit dat school een plek was waar rust heerste. Maar inmiddels moeten studenten binnen twee of drie jaar hun titel halen.

"Tijd is de bodem waarop wij staan. Zonder tijd ervaren wij niets, wij zijn de tijd. Ooit was dat vanzelfsprekend. Totdat in de Middeleeuwen de kloktijd werd geïntroduceerd: een kunstmatig systeem om de tijd mee te meten. Ineens stond de tijd los van onszelf, van onze eigen ervaring. In de negentiende eeuw werd die kloktijd gekaapt door economische krachten. Om onze productiviteit te vergroten, zijn we slaven van de klok geworden. Dat proces is zo ver doorgeschoten, dat we op drijfzand staan. Als je het fundament van je bestaan uitbesteedt aan een uitwendig systeem, dat jou alleen maar wil laten versnellen, dan blijft dat niet zonder gevolgen."

Huijer: "Ik begrijp niet wat er zo bedreigend is aan de kloktijd. Dankzij de klok zijn we onze wereld steeds efficiënter gaan inrichten, en onze tijd steeds intensiever gaan benutten. De klok is gewoon hartstikke handig. Bovendien: ik zou niet weten wat er verder nog voor tijd bestaat, een soort 'objectieve tijd', ergens buiten ons, of juist diep in ons verscholen? Voor mij is tijd niets anders dan verandering die je ervaart of waarneemt. Een ei dat hard wordt in een pannetje kokend water, dat is tijd. Tijd wordt niet gemeten, tijd is zelf een meetinstrument. Op het moment dat ik mijn ogen sluit, of me even in totale rust afzonder van de wereld, dan stopt de tijd, dan ben ik in een tijdloze zone. Omdat ik de veranderingen om mij heen dan tijdelijk niet waarneem."

Hermsen: "Nee, dan ben je niet in een tijdloze zone, maar in een kloktijdloze zone. Uiteraard ben ik niet tegen de kloktijd, dat zou absurd zijn. Ik stel alleen, met de negentiende-eeuwse Franse filosoof Henri Bergson en tal van andere denkers, dat de kloktijd niets te maken heeft met de werkelijke tijd. De kloktijd is een soort lint dat we voor ons uitwerpen. Alle tijdseenheden staan er als keurige streepjes op aangegeven. En die markeringen zijn geïsoleerd van elkaar, alsof het losse eenheden zijn, anders kun je geen onderscheid maken tussen de uren. Maar tijd is juist iets wat stroomt, wat duurt. We huppen toch niet van de ene minuut in de andere?

"De klok heeft elke dag dezelfde uren, die is homogeen. Maar de tijd is heterogeen, dynamisch, altijd anders. Elk nieuw moment dat je ervaart, is ook daadwerkelijk nieuw. Het wordt door de tijd zelf gebaard, als een in het heden aanzwellend verleden. Om dat te ervaren, om creatief en scheppend te kunnen zijn, moet je tijdelijk loskomen van de kloktijd, in flow komen en de tijd ervaren zoals hij eigenlijk is. De tijd die je dan ervaart, richt zich op het nieuwe. Die jaagt je niet op, pepert je geen tekort in en maakt je niet overspannen, maar is juist weldadig. Die tijd brengt je dichter bij jezelf, omdat je even niet op de vreemde bodem van de kloktijd staat. Wie je werkelijk bent, openbaart zich tijdens deze ervaring van tijd. Terwijl de kloktijd slechts samenvalt met je uitwendige ik, je handelingen in de wereld."

Huijer: "Als ik mij naarbinnen keer, hoor ik mijn hart kloppen en mijn darmen borrelen. Ik zie niet hoe binnen in mij een tijd zou kunnen bestaan die altijd voortduurt. Wat ik ervaar, is vergankelijkheid: mensen en dingen duren niet voort, ze houden juist op te bestaan en maken plaats voor volgende generaties. Ik zie ook geen reden waarom ik de kloktijd zou willen vergeten. De klok is een sociale constructie, inderdaad, maar dat is juist wat haar zo onvervangbaar en zo mooi maakt.

"In reactie op Bergson zei de Franse filosoof Gaston Bachelard dat de tijd eerder discontinu is dan continu. Wie een geliefde heeft verloren, weet hoe dat voelt: hij of zij komt echt nooit meer terug. Continuïteit moeten we zelf tot stand zien te brengen, met behulp van ritmische herhalingen. Creativiteit en continuïteit ontstaan niet als je de tijd stilzet, maar als je handelingen herhaalt, steeds met kleine variaties. Daarin schuilt het nieuwe. Als iets in deze tijd onder druk staat, is het niet het ervaren van onze zogenoemde innerlijke tijd, maar het vinden van het juiste ritme in het verdelen van onze tijd."

Debat over leefritmes en tijd, m.m.v. Joke Hermsen en Marli Huijer, maandag 12 december, Rode Hoed, Keizersgracht 102, Amsterdam; €10 / €9 (korting), aanvang 20 uur.

Deel dit artikel