Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Tegenstelling tussen God en de rede heeft beste tijd gehad

Home

Hans Goslinga

Opinie

De scheidslijn die Abraham Kuyper in 1901 trok tussen christelijke en vrijzinnige partijen heeft een lang en diep spoor in de Nederlandse politiek getrokken. Maar een jonge filosoof, de 31-jarige Ernst van den Hemel, beweerde vorige week zaterdag in het Nederlands Dagblad, de meest gelezen krant onder de leden van de ChristenUnie, dat deze tegenstelling niet langer van belang is.

De werkelijke polarisatie gaat – zou volgens hem althans moeten gaan – tussen fundamentalisme, om het even of dat religieus of seculier van aard is, en de partijen die menen dat er ruimte moet zijn voor meer waarheden. Dat schept een geheel nieuw perspectief, misschien zelfs een grondslag voor de immigratiesamenleving.

Van den Hemel deed zijn uitspraken op de dag waarop de ChristenUnie haar tienjarig bestaan vierde. Deze partij, ontstaan uit een fusie tussen het GPV en de RPF, is misschien wel het beste bewijs van zijn waarneming dat de antithese van Kuyper haar relevantie heeft verloren. De partij opereert in het hart van de Nederlandse politiek en werkt sinds drie jaar met CDA en PvdA samen in een kabinet. Tien jaar geleden werd dat voor ondenkbaar gehouden, twintig jaar terug zelfs voor onmogelijk. In die tijd verstoutte PvdA-leider Den Uyl zich in de Kamer GPV, RPF en SGP als ’ademocratisch’ aan te duiden.

Het was toen al niet terecht dat hij ze over één kam schoor. De SGP stond inderdaad een ander staatkundig stelsel voor, waarin ’Gods heilzame wetten en geboden’ de basis zouden zijn, maar de twee andere partijen hechtten sterk aan de scheiding tussen kerk en staat. Dat onderscheid leidt er thans toe dat de ChristenUnie en de SGP zich met de snelheid van het licht van elkaar verwijderen. Dat past in de nieuwe antithese van Van den Hemel, hoewel het aan beide kanten even wennen zal zijn.

Van der Vlies wees in zijn verjaardagsboodschap op de grote verwantschap tussen beide partijen. In religieus opzicht klopt dat, politiek steeds minder. De SGP keert zich met de dag openlijker tegen de islam, zoals zij zich vroeger tegen de invloed van het katholicisme teweerstelde; de ChristenUnie hangt steeds uitdrukkelijker aan het principe van diversiteit als grondslag voor de democratische samenleving. ’Wij zijn luisteraars, zoekers, met open ogen voor wat er om ons heen gebeurt’, zei fractieleider Arie Slob op het verjaardagscongres. De cultuur van de SGP is nog altijd erg gesloten.

De kernvraag voor de christelijke partijen is eigenlijk deze: moeten zij zich opwerpen als verdedigers van een christelijk Nederland en, ruimer genomen, een christelijk Europa of moeten zij in een globaliserende wereld de diversiteit als uitgangspunt aanvaarden? Het immigratiedebat dat sinds het begin van deze eeuw woedt, draait in feite om deze vraag. CDA, ChristenUnie en SGP hinken in dit debat – de een meer dan de ander – voortdurend van het ene been op het andere. Ze worden daarbij op hun nek gezeten door de PVV van Wilders, die zich opwerpt als verdediger van de joods-christelijke cultuur.

Van den Hemel vindt dit volkomen ongeloofwaardig, omdat die cultuur relativering en tolerantie als kernwaarden meedraagt. Maar dat neemt vooralsnog niet de druk weg die van de PVV uitgaat. In deze omstandigheid zou het voor de hand liggen dat de seculiere partijen die voor een tolerante samenleving zijn, de christelijke partijen steunen in hun geworstel. Maar het tegendeel gebeurt. PvdA, VVD, D66, GroenLinks en SP hebben de afgelopen jaren hun best gedaan religie – zowel de islam als het christendom – te problematiseren. Terwijl CDA en ChristenUnie bezig zijn zich aan Kuypers antithese te ontworstelen, lijkt het erop dat de seculiere partijen daar nog in gevangen zijn. De verklaring is misschien simpelweg deze dat zij nu, anders dan in Kuypers tijd, in de meerderheid zijn. Maar daarmee is de immigratiekwestie nog niet geholpen.

De antithese van Van den Hemel kan de partijen van de Verlichting ertoe aanzetten de caleidoscoop wat te draaien, zodat zij zicht krijgen op het nieuwe slagveld, dat tussen fundamentalisme en niet-fundamentalisme. In dat perspectief zijn de ChristenUnie en pakweg D66, de meest uitgesproken antireligieuze partij in Nederland, niet langer elkaars tegenpolen, maar elkaars bondgenoten. In feite is die kentering al enige tijd gaande. D66 heeft onder Alexander Pechtold afscheid genomen van het seculiere fundamentalisme, waarvan Lousewies van der Laan een exponent was. Zij pleitte bijvoorbeeld voor het terugtrekken van de Nederlandse ambassadeur bij het Vaticaan, een kwestie die in Kuypers tijd politiek brisant was en in 1925 zelfs tot een kabinetscrisis leidde, maar die nu overkomt als een vorm van drijverij.

Voor de seculiere partijen is er voldoende aanleiding de rede te relativeren. D66 meende bij zijn oprichting louter op basis daarvan politiek te kunnen bedrijven. De ontzuilde, ontkerkelijkte en onafhankelijke burger vroeg om pragmatisme, niet om ideologie. Dat is een illusie gebleken. De socioloog Van Doorn en de journalist Heldring, twee vooraanstaande liberalen, met een conservatieve inslag weliswaar, hebben de afgelopen jaren geconstateerd dat de individualisering eerder tot malaise en crisis in de democratie heeft geleid dan tot een overwinning van de rede. Niet de rede, maar de emoties en sentimenten beheersen het publieke debat, vooral dat over de integratie.

Voor de christelijke partijen is er voldoende aanleiding te erkennen dat seculiere partijen niet van moraliteit zijn verstoken. Als God en de rede elk ruimte krijgen in de democratie, kan Kuypers antithese na een eeuw worden begraven en kan de strijd worden gericht op het ademocratische fundamentalisme.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie