Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Strijd om een legendarische koningin

Home

door Saskia Bosch

Ze noemt zichzelf een niet-traditionele egyptologe. Dr. Joann Fletcher haalde deze zomer alle voorpagina's met haar bewering dat ze de mummie van de Egyptische koningin Nefertiti had gevonden en haar gezicht had gereconstrueerd. Haar vakbroeders reageren heel wat minder enthousiast.

Ruim drieduizend jaar na haar dood weet ze nog steeds de fantasie van miljoenen mensen te prikkelen: de Egyptische koningin Nefertiti. Vooral haar legendarische schoonheid fascineert. Haar buste in het Egyptisch museum in Berlijn is wereldberoemd en toont een beeldschone vrouw. De fantasie wordt verder aangewakkerd door de betekenis van haar naam: 'De schone is gearriveerd'.

Dan zijn er de talloze onopgeloste raadsels die de schone koningin omgeven. Nefertiti trouwt met Achnaton, de farao die in de veertiende eeuw voor Christus de vele Egyptische goden aan de kant zet en de zonneschijf Aton uitroept tot enige en almachtige god. De Aton-cultus slaat onder de Egyptische bevolking echter niet aan. Na de dood van Nefertiti's echtgenoot wordt het meergodendom in ere hersteld. De namen en afbeeldingen van het gehate koningspaar worden in een beeldenstorm avant-la-lettre verwoest.

Mede daardoor weten we heel weinig over Nefertiti. Ook haar rol tijdens het korte, maar hevige bewind van farao Achnaton is onderwerp van felle discussies. Is Achnaton wel de religieuze visionair waar we hem voor houden? Of is zijn eega de drijvende kracht achter de godsdienstige revolutie? In de Aton-tempel die Achnaton in Karnak liet bouwen wordt ze vaker afgebeeld dan de koning. Dit wijst er volgens sommige Egyptologen op dat Nefertiti de grote macht achter de schermen was.

Vragen genoeg, maar weinig antwoorden. Antwoorden die kunnen komen van het graf en de mummie van Nefertiti. Maar zowel het graf als de mummie zijn nooit gevonden. Geen wonder dus dat Egyptologe dr. Joann Fletcher deze zomer de gehele Egyptologische wereld in rep en roer bracht met de bewering dat ze de mummie van Nefertiti heeft gevonden.

Fletchers zoektocht naar Nefertiti begon dertien jaar geleden. Terwijl ze materiaal verzamelde voor haar dissertatie over oud-Egyptische haarstijlen en pruiken stuitte ze in het Egyptisch Museum in Cairo op een pruik in een stijl die populair was bij koninklijke vrouwen in de tijd van Nefertiti. De pruik blijkt afkomstig uit een grafkamer die al in 1898 door de Franse archeoloog Victor Loret werd gevonden in de Vallei der Koningen bij Luxor.

In 2002 krijgt Fletcher, die inmiddels lid is geworden van het Mummy Research Team van de Universiteit van York, toestemming om onderzoek te doen in de grafkamer. Hier vindt ze de mummies van een oudere vrouw, een kind en een jonge vrouw. Fletcher concentreert zich op de mummie van de jonge vrouw en begint bewijzen te verzamelen voor de stelling dat het om de mummie van Nefertiti gaat. Zo constateert de egyptologe dat het profiel en de lange hals van de mummie een treffende gelijkenis vertonen met afbeeldingen van Nefertiti. Daarnaast is het feit dat de mummie een kaalgeschoren hoofd heeft een belangrijke aanwijzing, omdat volgens Fletcher de nauwsluitende blauwe kroon van Nefertiti alleen op een hoofd zonder haar past. Ook ontdekt ze de afdruk van een strakke hoofdband op het voorhoofd: een typisch koninklijk attribuut. Bovendien blijkt het oor van de mummie op twee plaatsen doorboord. Een zeldzaam modeverschijnsel dat ook te zien is op de buste van Nefertiti en een van haar dochters, aldus Fletcher.

Tot slot voert Fletcher aan dat de kromming van de arm en de stand van de vingers op het omklemmen van een koninklijke scepter wijzen. Die moet later zijn weggenomen.

Hoewel haar bewijzen allemaal in de categorie indirect bewijsmateriaal vallen, concludeert Fletcher opgetogen dat het om de mummie van Nefertiti moet gaan.

Fletchers collega-egyptologen reageren minder opgetogen. Directeur Zahi Hawas van de Egyptische Oudheidkundige Dienst is furieus. ,,Dit zijn leugens! Fletcher is een beginner en pas onlangs gepromoveerd. Met haar beperkte ervaring is ze niet in staat een dergelijke ontdekking te beoordelen'', aldus Hawas, die er meteen aan toevoegt dat de toestemming voor Fletchers expeditie moet worden opgeschort wegens het schenden van de ethische code van de Oudheidkundige Dienst.

Ook in Nederland zijn de reacties niet mals. ,,Ik sta er nogal sceptisch tegenover'', reageert dr. Maarten Raven. Volgens de conservator van de Egyptische afdeling van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden gaat Joann Fletcher ,,over één nacht ijs''.

,,Fletcher is een capabele egyptologe, die zich heeft gespecialiseerd op pruiken en haardrachten. Ze doet nu echter iets dat niet haar specialisme is. Ik vind dat niet verstandig.''

Dr. Raven hecht dan ook weinig waarde aan de bewijzen van Fletcher. ,,Ze wijst op de gelijkenis tussen de mummie en de buste van Nefertiti. Dat maakt geen indruk op mij. Ten eerste is het huidige gezicht van de mummie aangetast door mummificatie. Daarnaast neemt Fletcher aan dat de buste een realistische gelijkenis vertoonde met Nefertiti. Maar ik geloof niet dat de Egyptenaren realistische portretten maakten. De portretten waren doorgaans zo geïdealiseerd, dat er geen sprake was van een één op één gelijkenis. Verder voert Fletcher aan dat de haarband waar een afdruk van is gevonden alleen door regerende vorstinnen werd gedragen. Er waren echter in die tijd allerlei hoofddeksels mogelijk, zodat dit geen doorslaggevend argument is.''

Even omstreden als de claim dat ze de mummie van Nefertiti heeft gevonden, is de digitale reconstructie die Fletcher van het gezicht van de koningin heeft laten maken. Als uitgangspunt dienden digitale röntgen-foto's van de mummie. ,,Toen we klaar waren hebben we de reconstructie vergeleken met de bekende afbeeldingen van Nefertiti. De overeenkomsten zijn opvallend'', aldus Fletcher.

Toch moet de reconstructie volgens deskundigen met een korreltje zout worden genomen. Raven: ,,Je kan willekeurig welk gezicht zo schminken dat ze er als Nefertiti uitziet.'' En ook dr. George Maat, die als anatoom en fysisch antropoloog is verbonden aan het Leids Universitair Medisch Centrum, is kritisch. ,,De oren en de neus van Nefertiti's buste zijn karakteristiek. Als je die oren en die neus op een reconstructie plakt, lijkt die al snel op Nefertiti. Maar door de schedel te scannen, krijg je alleen de contouren van de schedel. De reconstructie van de weke delen blijft echter speculatief. Ze komen op een röntgenfoto niet voor of zijn in het geval van een mummie sterk vervormd. Oren, neus, lippen, oogkleur: dat is daardoor allemaal gokwerk.''

Alle kritiek ten spijt, in één opzicht is het onderzoek van Fletcher een doorslaand succes: het nieuws dat Nefertiti gevonden zou zijn leverde een stortvloed aan publiciteit op. En publiciteit is een kostbaar goed in een tijd dat vrijwel geen enkele opgraving het zonder sponsors kan stellen. Fletchers sponsor, Discovery Channel, is in elk geval bijzonder in de nopjes met de plotselinge Nefertiti-gekte. De documentaire Nefertiti resurrected over Fletchers onderzoek trok in de Verenigde Staten 5,5 miljoen kijkers en staat daarmee op de zesde plaats van best bekeken Discovery Channel-programma's.

Deel dit artikel