Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Straatarm of steenrijk

Home

Ilona Eveleens

Vrouwen wachten bij een VN-kampement in de Zuid-Soedanese stad Bentiu op schoon water. © Reuters

Zuid-Soedan is verscheurd door een etnisch conflict. De elite van het jonge land profiteert van die verdeeldheid, en leidt haar luxe leven.

Omringd door een hele serie blauwe en rode koffers checken twee jonge vrouwen in voor de vlucht naar de Zuid-Soedanese hoofdstad Juba. De bagage is van een duur merk en de kleding van het tweetal liegt er ook niet om. Hun koffers zijn veel zwaarder dan het toegestane gewicht, maar in tegenstelling tot andere passagiers pleiten ze niet voor schappelijkheid. Ze betalen zonder morren een flink bedrag voor de extra koffers.

"Het zijn vooral cadeautjes voor familie. In Juba is weinig te krijgen, maar hier in Nairobi is alles te koop", vertelt een van hen. De twee Zuid-Soedanese vrouwen studeren in Kenia waar hun vaders huizen bezitten naast woningen in Juba. Ze behoren duidelijk tot de elite van Zuid-Soedan want bij aankomst in Juba storten zij zich niet in het gedrang voor een stempel en de bagage. Ze worden door een man in donker pak en een modieuze zonnebril met een simpel handgebaar langs de douane geloodst.

De Zuid-Soedanese elite bestaat uit politici, hoge legerofficieren en zakenlieden. Ze zijn allemaal lid van de regeringspartij, de SPLM, die voor de onafhankelijkheid in 2011 een rebellenbeweging was. De SPLM en dus de elite is uiteengevallen in twee kampen sinds een politieke machtsstrijd tussen president Salva Kiir en zijn voormalige vicepresident Riek Machar in december ontaardde in een etnisch conflict. Kiir is een Dinka en Machar een Nuer, de twee grootste volken in het land. Ruim een miljoen mensen raakten door het conflict ontheemd en 800.000 vluchtten naar omringende landen. Zeker 10.000 mensen zijn gedood, maar vermoedelijk ligt dat aantal beduidend hoger.

Machar ging de bush in waar hij een opstandelingengroep vormde van voornamelijk Nuer-strijders en het SPLM in oppositie. Sindsdien bestaat het regeringsleger overwegend uit Dinka. "De aanjager van de burgeroorlog is corruptie", concludeert Abraham Awolich van het Zuid-Soedanese onderzoeksinstituut SUDD. "De strijd gaat om macht die toegang verschaft tot welvaart. Zuid-Soedan mag een ontwikkelingsland zijn, maar haalt wel grote inkomsten uit de olieproductie."

Bij de onafhankelijkheid was het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking ruim 1350 euro. Dat was meer dan het dubbele als in Kenia (550 euro) en zelfs vier keer zoveel als in Oeganda (350 euro). Beide landen zijn aanzienlijk verder ontwikkeld dan Zuid-Soedan. Door het conflict en de verduistering van enorme sommen overheidsgeld is het gemiddelde inkomen van een Zuid-Soedanees inmiddels echter gehalveerd.

De leiding van Zuid-Soedan kwam in handen van rebellenleiders die twintig jaar vochten tegen het Soedanese bewind in Khartoem. Het noorden en het zuiden van Soedan sloten in 2005 een vredesverdrag, dat uitmondde in de onafhankelijkheid van Zuid-Soedan. Leiders van de jongste wereldstaat ruilden hun uniformen in tegen pakken en stropdassen en begonnen schaamteloos overheidsposities te gebruiken om zichzelf op vaak enorme schaal te verrijken. Bij vele oud-rebellenleiders heerst de overtuiging dat zij het verdiend hebben om in de overheidskas te kunnen graaien omdat ze hun leven waagden voor de vrijheid en onafhankelijkheid van het land. Daarbij vergeten zij de twee miljoen andere Zuid-Soedanezen die stierven tijdens de oorlog tegen het noorden.

Tijdens die rebellie tegen Khartoem stonden Dinka en Nuer ook al eens tegenover elkaar in een bloedige strijd. Machar was het niet eens met der wijze waarop de inmiddels overleden John Garang (een Dinka) de rebellenbeweging leidde. In 1991 splitste Machar zich met zijn Nuer-militie af van de SPLM. In 2002 sloot hij zich weer aan en vroeg later om vergeving voor het bloedbad dat zijn militie onder Dinka had aangericht. "De onenigheid van de jaren negentig is nooit echt uitgesproken tussen beide partijen. Er is te weinig gedaan aan verzoening en dat heeft bijgedragen tot de escalatie van het geschil nu tussen Kiir en Machar", meent onderzoeker Awolich.

Lees verder na de advertentie
Het dakterras van hotel James in Juba, een populaire uitgaansgelegenheid. © TR Beeld

Op scherp
Machar maakt geen geheim van zijn ambitie om president te worden. Hij gaf vorig jaar Kiir de schuld voor de corruptie en het gebrek aan ontwikkeling en kondigde aan in 2015 te dingen naar het presidentschap. Dat zetten beide kampen op scherp.

"Wij gewone mensen doden elkaar omdat twee mannen de baas willen zijn zodat hun vrienden rijk worden van de olie", verzucht een vrouw in het miserabele ontheemdenkamp bij het noordelijk gelegen Bentiu. De kijvende elite lijkt zich weinig aan te trekken van de misère waarin de bevolking leeft. Steden als Malakal, Bentiu, Bor en Leer zijn deels verwoest door de gevechten. Ontheemden leven in ziekmakende omstandigheden in kampen nabij bases van Unmiss, de VN-missie in Zuid-Soedan, waar ze bescherming hopen te vinden.

In Juba is ogenschijnlijk weinig te merken van het conflict. Begin dit jaar, kort na de hevige gevechten in de stad, waren er nauwelijks mensen en auto's op straat. Ontwikkelingswerkers waren vertrokken, Zuid-Soedanezen met geld gingen naar Kenia en Oeganda. De Nuer-bevolking in Juba zocht een veilig heenkomen op de basis van Unmiss, nabij het vliegveld.

Nu zijn de files terug. Bumper aan bumper staan terreinauto's van hulporganisaties en brandstof slurpende Hummers van de lokale elite. Het gewone volk moet het doen met het oneindige aanbod van brommertaxi's en een paar bussen. Terrasjes van te dure hotels en restaurants zijn vol. Alleen de wijken waar voorheen vooral Nuer woonden, liggen er deels verlaten bij.

Ondanks een uitgangsverbod na elf uur 's avonds gaat de luide, dreunende discomuziek in De Havana op woensdag- en zondagnacht door tot vier uur. Het houdt buurtbewoners uit hun slaap. In de loungebar wordt uitbundig gedanst en gedronken. Een buurtbewoner die zijn beklag ging doen en dreigde met de politie werd door de manager met schouderophalen begroet. Hij wees op de drinkers aan de bar onder wie zich hoge politiefunctionarissen bevonden. De klagende buurtbewoner kreeg het advies om naar huis te gaan, want de eigenaar van De Havana heeft nauwe banden met invloedrijke leden van de elite.

Zuid-Soedan heeft miljarden euro verdiend aan de olieproductie waarvan het land voor 98 procent afhankelijk is. Ondanks verdere miljarden euro internationale ontwikkelingshulp is Zuid-Soedan een van de minst ontwikkelde landen ter wereld en voert sinds kort de lijst aan van zwakste staten. Het land heeft nog geen honderd kilometer geasfalteerde wegen en die liggen dan nog voornamelijk in Juba. De gezondheidszorg draait op internationale medische organisaties. Er zijn nauwelijks investeringen gedaan in de landbouw terwijl grote delen van het land daar bij uitstek voor geschikt zijn. Driekwart van de bevolking is analfabeet.

Oud-re­bel­len­lei­ders ruilden hun uniformen in tegen pakken en stropdassen en begonnen zich te verrijken

De terreinauto van een inwoner van Juba wordt bewaakt. © Matthew Abbott

Corrupte leiders
President Kiir gaf twee jaar geleden toe dat regeringsfunctionarissen zo'n vier miljard euro uit de staatskas hadden ontvreemd. Deskundigen geloven dat het slechts het topje van de ijsberg is. Als excuus wordt aangedragen dat het land pas drie jaar oud is en worstelt met kinderziekten. Een mensenrechtenactivist sneert echter cynisch: "Maar niet te jong om te doden en te verkrachten. Bovendien begon de opbouw van het land al in 2005 toen we vrede sloten met Khartoem."

Niet alleen is er kritiek op corrupte en verspillende leiders, maar ook op de internationale gemeenschap die enorme hoeveelheden geld pompte in het land. Donorlanden zouden onvoldoende hebben geanticipeerd op de berichten over grootschalige corruptie.

De Zuid-Soedanees Kon Kelei, die jarenlang in Nederland woonde en studeerde, werkt nu voor de overheid in Juba. Hij gelooft niet dat ontwikkelingsgeld werd ontvreemd. "Nederland heeft veel bijgedragen aan het vredesproces met Khartoem. Daar is geen tastbaar monument voor gebouwd, maar het is uiterst belangrijk voor ons land."

Kelei keerde vier jaar terug in zijn geboorteland. Hij vindt dat ontwikkelingsgelden niet zijn weggegooid. "Ze zijn niet correct geïnvesteerd. Er bestaat een gebrek aan kennis onder mensen die dit land leiden. Vaardigheden van mensen verbeter je niet in een workshop van drie dagen zoals in de afgelopen jaren blijkbaar werd gedacht. Waarom zijn ambtenaren niet voor een paar maanden naar omliggende landen gestuurd voor een gedegen praktijk gerichte bijscholing?"

De vraag dringt zich op of Zuid-Soedan niet te vroeg onafhankelijk is geworden. SPLM-leider John Garang was zijn hele leven voorstander van een verenigd Soedan en wilde het bestuur in Khartoem veranderen. Hij stierf kort na het vredesakkoord met Khartoem en Kiir, nummer 2 van de partij, nam over. Hij was voorstander van afscheiding.

"De bevolking was klaar voor onafhankelijkheid, maar niet de SPLM. Er zijn nooit structuren opgezet die direct ingezet konden worden na afscheiding. Ook ontbrak het de SPLM aan een visie voor dit land. Iedereen was en is gewoonweg alleen met zichzelf bezig", moppert Isaac Kenyi die waarnemer was tijdens het vredesproces met Khartoem.

Nu is de grijs gelokte man weer waarnemer namens de katholieke kerk bij de vredesbesprekingen in buurland Ethiopië. Hij vindt dat beide partijen niet serieus onderhandelen terwijl hij ze verantwoordelijk acht voor massamoorden. "Ze kissebissen over irrelevante zaken en gaan daarna met z'n allen eten en drinken. Er zijn internationale sancties nodig. Leg maar beslag op de eigendommen van politici in het buitenland en kondig een reisverbod af. Dat zal ze misschien aansporen serieus te werk te gaan."

De landen in de regio, verenigd in IGAD, proberen het vredesproces op de rails te houden, maar zijn duidelijk te zwak om de Zuid-Soedanese kemphanen tot een oplossing te dwingen. De VS, Groot-Brittannië, de Europese Unie en Noorwegen, die zich inzetten voor de Zuid-Soedanese onafhankelijkheid, lijken minder gedreven om de helpende hand te bieden aan bemiddelaar Ethiopië.

Alle ontwikkelingen in Zuid-Soedan lijken stilgezet door de regentijd die dit jaar overvloedig is. De plakkende modder heeft het land in de greep. Hulporganisaties worstelen om ontheemden te bereiken en te voeden. Zelfs de gevechten die ondanks een staakt-het-vuren doorgingen, nemen af.

Op droge dagen, als de zon ondergaat, stroomt het dakterras van hotel James in Juba vol. Het is de nieuwste, populaire uitgaansgelegenheid waar lokale elite en internationale hulpverleners genieten van een drankje en een hapje. Ze hebben uitzicht op een nauwelijks verlichte stad omdat elektriciteit zeldzaam is en alleen de welgestelden stroom hebben van generatoren. En als je goed kijkt, zijn in de verte lichtjes te zien in het Unmiss-kamp waar ontheemden proberen het avondeten te koken op vochtige houtskool.

Bumper aan bumper staan terreinauto's van hulp­or­ga­ni­sa­ties en brandstof slurpende Hummers van de lokale elite

Deel dit artikel

Oud-re­bel­len­lei­ders ruilden hun uniformen in tegen pakken en stropdassen en begonnen zich te verrijken

Bumper aan bumper staan terreinauto's van hulp­or­ga­ni­sa­ties en brandstof slurpende Hummers van de lokale elite