Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Stop de strijd tegen dikkerds

Home

Marco Visscher

Het gevecht tegen het vet is ontaard, zegt Abigail Saguy. (archieffoto) © AFP

Dik zijn is ongezond en dikkerds zijn zondaars, zo leert het evangelie van de BMI (Body Mass Index). Maar dik en gezond gaan juist vaak samen, betoogt sociologe Abigail Saguy.

Overgewicht is allang geen particulier probleem meer. In de samenleving dijen we zodanig uit - te veel ongezond eten, te weinig beweging - dat experts spreken van een epidemie. Overgewicht is niet langer voorbehouden aan rijke, welvarende landen.

Obesitas, de ernstige vorm van overgewicht, leidt onder meer tot een grotere kans op kanker, hart- en vaatziekten en diabetes. Wereldwijd wordt het gezien als een van de meest serieuze problemen voor de volksgezondheid. De Wereldgezondheidsorganisatie voorspelt dat overgewicht, meer nog dan ondervoeding en infectieziekten, binnenkort zal gelden als de voornaamste oorzaak van een gebrekkige gezondheid.

Abigail Saguy, een Franse sociologe die doceert aan de Universiteit van Californië in Los Angeles, raakte gefascineerd door de maatschappelijke commotie rondom ons gewicht. Twaalf jaar onderzocht ze zowel academische als politieke debatten over overgewicht, en analyseerde ze nieuwsberichten over het onderwerp. Daarover schreef Saguy een uiterst origineel boek: 'What's Wrong With Fat?', uitgegeven door de Oxford University Press en deze maand verschenen in paperback.

Met de titel van uw boek lijkt u de problemen rondom overgewicht in twijfel te trekken.

"Ik betwijfel niet dat een zwaarder lichaam bepaalde risico's met zich meebrengt. Maar ik geloof ook dat ondergewicht risico's heeft. En ik weet ook dat je met een normaal gewicht nog altijd heel ongezond kunt zijn."

Bestrijdt u als socioloog de wetenschappelijke consensus onder medische experts?

"De voortdurende aandacht voor de gezondheidsrisico's van overgewicht zegt iets over de selectieve aandacht van onderzoekers en journalisten. Wat mij intrigeert, is dat we er altijd van uitgaan dat zwaardere lichamen ongezonde lichamen zijn. Mensen overschatten de gezondheidsrisico's van een hoger gewicht en onderschatten de risico's van een lager gewicht. Maar het is een onomstotelijk feit dat een beetje extra gewicht juist beschermt tegen bepaalde kwalen en ziekten."

Waar baseert u dat op?

"Als je alle sterfgevallen neemt en kijkt naar de categorieën waarin mensen worden ingedeeld op de zogeheten Body Mass Index (BMI, die de verhouding tussen lengte en gewicht weergeeft en wordt gebruikt om te kijken of er sprake is van overgewicht, red.), dan valt allereerst op dat mensen met ondergewicht met afstand de grootste kans hebben om vroeg te overlijden. Maar ook zie je dat mensen met overgewicht langer leven dan mensen met een normaal gewicht."

Abigail Saguy beseft heel goed dat haar uitspraken de wenkbrauwen doen fronsen. Diverse malen tijdens het gesprek belooft ze linkjes te sturen naar de wetenschappelijke bronnen waarop ze zich baseert. Die volgen later keurig via e-mail.

Een van de studies waarop ze zich beroept komt uit een artikel uit 2005, geschreven door de vaak geciteerde obesitasonderzoeker Katherine Flegal, en gepubliceerd in het medisch vakblad Journal of the American Medical Association (Jama), Saguy baseert zich niet op flutonderzoekjes.

Ze laat ook zien dat onder epidemiologen bekend is dat het risico op sterfte een U-vorm volgt, met het laagste risico in het midden van de verdeling, dat in de Verenigde Staten, zo meldt Saguy fijntjes, in de categorie 'overgewicht' valt.

Maar ook in andere landen hebben talrijke studies bevestigd dat er onder mensen die net iets zwaarder zijn dan wat wordt verstaan onder 'normaal', een verlaagd of geen noemenswaardig hoger sterfterisico bestaat.

Lees verder na de advertentie

Saguy steekt veel moeite in haar bronmateriaal. Naast een uitvoerige methodologische appendix bevat 'What's wrong with fat?' 682 noten op 40 pagina's, aangevuld met 26 pagina's literatuurverwijzingen. "We moeten heel voorzichtig zijn met statistieken", zegt ze.

Die statistieken schetsen vast een genuanceerder beeld dan u nu doet.

"Dat klopt. Als u meer nuance wilt, kan ik u melden dat epidemiologische studies laten zien dat mensen met overgewicht een grotere kans hebben te sterven aan hart- en vaatziekten, zoals u vermoedelijk al dacht. Ze laten ook zien dat zij juist een lágere kans hebben te sterven aan infectieziekten en astma. Maar hoort u ooit over de risico's van een normaal gewicht, omdat het de kans vergroot om te overlijden aan een infectie?"

Intussen sterven veel meer mensen aan hart- en vaatziekten dan aan infectieziekten en astma.

"Oké, maar ik wil maar zeggen dat het simpelweg verkeerd is om te beweren dat het altijd beter en gezonder zou zijn om slanker te zijn. De relatie is troebeler dan we willen toegeven. Nog een voorbeeld: bij patiënten met een hartziekte blijkt dat de groep met overgewicht, inclusief obesitas, juist een kleinere kans heeft om eraan te sterven dan mensen met ondergewicht of een normaal gewicht. Een vrouw met overgewicht loopt vóór de menopauze een hoger risico op borstkanker, erná is dat risico juist lager. Wilt u dat ik nog even doorga?'

Even later volgt het bewijs voor haar uitspraken in de mailbox: opnieuw een onderzoek van Flegal in Jama uit 2008, eentje in The American Journal of Cardiology uit 2010, eentje in The New England Journal of Medicine uit 2001.

Waarom lezen we zo weinig over deze nuances?

"Omdat er stevige vooroordelen over dikke mensen zijn. Niemand is daarvan vrijgesteld. In welvarende landen is het vooral onder de elite een wijdverbreide aanname dat dik slecht is. Dik zijn wordt alom gezien als onaantrekkelijk. Je hoeft alleen maar door een vrouwen- of mannentijdschrift te bladeren om te zien dat schoonheid en goedheid worden verbeeld door slanke of juist gespierde modellen, maar zeker niet door mollige types. Dik zijn is een teken van gulzigheid, zelfzuchtigheid en luiheid. De huidige medische zorgen zijn heel duidelijk óver onze morele zorgen heen gelegd. Dus als we vernemen van een gezondheidsrisico dat is geassocieerd met overgewicht, dan wordt ons vooroordeel bevestigd."

De veelgebruikte Body Mass Index ziet Saguy als een groot probleem. Geen arts gebruikt de rekensom (uw gewicht in kilo's gedeeld door het kwadraat van uw lengte in meters) als de enige methode om overgewicht of obesitas vast te stellen. Toch wordt de index door instellingen als de Inspectie voor de Gezondheidszorg gebruikt om hele populaties in te delen in de categorieën 'ondergewicht' (BMI onder 18,5), 'normaal gewicht' (tot aan 25), 'overgewicht' (tussen 25 en 30) en 'obesitas' (hoger dan 30). Zo ontstaat volgens Saguy een verkeerd beeld, want lang niet iedereen met een BMI dat hoger is dan 25 heeft een ongezond lichaam.

Wat zijn volgens u de bezwaren van zo'n indeling?

"Mensen denken dat de BMI een magische formule is, maar eigenlijk zegt het niets. Allereerst neemt de index geen enkele andere factor in overweging die een rol zou kunnen spelen bij je gezondheid. Ook maakt je lichaamsbouw niets uit, dus sportieve mensen met een atletisch lichaam en veel spiermassa kampen allemaal met overgewicht, terwijl ze vermoedelijk heel gezond zijn. Een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie uit 1995 zei ook al eens dat de BMI een nietszeggende en onbruikbare maatstaf is. Veel experts erkennen dat de BMI een ruwe maatstaf is."

Waarom is het dan toch zo'n belangrijke maatstaf geworden?

"Het is erg eenvoudig en goedkoop. Eind jaren negentig was er een lobbygroep, de International Obesity Task Force, die financieel werd ondersteund door Roche, een farmaceut die destijds een middel voor gewichtsverlies ontwikkelde. Dat is onder meer gebleken uit een artikel in The BMJ (voorheen British Medical Journal). Deze lobbygroep overtuigde de Wereldgezondheidsorganisatie van het belang van de BMI."

Dat klinkt wat samenzweerderig.

"Sterker nog, deze lobbygroep zorgde er bovendien voor dat de ondergrens op de index werd verlaagd. Daardoor hadden miljoenen mensen van de ene op de andere dag overgewicht. Die verandering in de definitie zorgde in de grafieken voor een ogenschijnlijk dramatische toename van overgewicht, die de samenleving nog te gronde zou richten."

Maar er zíjn toch ook meer zwaardere mensen?

"Jawel, maar zo ontstond het frame van een crisis in de volksgezondheid. Een zwaar lichaam was niet langer slechts ongezond op het persoonlijke niveau, maar met zo ontzettend veel zware lichamen werd het een maatschappelijk probleem, een number one killer."

Wat ons ziekmaakt, stelt u in uw boek, is het idéé dat overgewicht ons ziekmaakt. Legt u dat nog eens uit.

"Diverse studies tonen aan dat zwaardere vrouwen de dokterspraktijk ervaren als een vijandige omgeving. Ze komen er voor medisch advies en hulp, maar ze voelen zich bekritiseerd en gestraft voor hun gewicht. Ze hebben het gevoel dat ze zich moeten schamen, dat hun kwalen aan zichzelf te wijten zijn en komen vervolgens niet meer terug."

Waar kan dat toe leiden in de praktijk?

"Zwaardere vrouwen lopen een hoger risico op baarmoederhalskanker dan vrouwen met een normaal gewicht. Dat is deels verklaarbaar doordat zwaardere vrouwen niet zo vaak een uitstrijkje krijgen als slankere vrouwen. Waarom is dat zo? Veel zwaardere vrouwen krijgen te horen dat het technisch erg gecompliceerd of zelfs onmogelijk is om bij hen een uitstrijkje te doen, wat helemaal niet waar is. Hier zien we dat onze vooroordelen over dikke mensen een negatieve impact hebben op hun toegang tot gezondheidszorg en hoe het hen ziek maakt."

Ping! Een e-mail met een studie uit Applied Nursing Research uit 2011 over de houding van artsen en verplegers over obesitas, en over de screening studies uit Annals of Internal Medicine uit 2000 en International Journal of Obesity uit 2006. Mensen gaan er vaak van uit dat ze zelf dik is, merkt Saguy op tijdens ons gesprek. Dat is niet zo. Ze zit juist aan de onderkant van de 'normale' categorie. Nog ietsje afvallen, merkt ze wat cynisch op, en dan bevindt ze zich tussen de 'heiligen' in onze moderne samenleving. Immers, bij diverse analyses van de verschillen in nieuwsberichten over obesitas en anorexia kwam niet alleen naar voren hoezeer dikke mensen worden beschuldigd, bespot en weggezet als 'onverantwoordelijk'. Ook werd duidelijk dat extreem dunne vrouwen worden omschreven als slachtoffers, ten prooi gevallen aan een agressief opgelegd schoonheidsideaal. "Anorexiapatiënten zijn altijd goed, op zoek naar morele perfectie, maar buiten hun schuld te ver doorgeschoten", zegt Saguy. Cynisch: 'Nee, dan dikke mensen. Zij denken alleen aan zichzelf."

Abigail Saguy © TR beeld

Haar interesse in het onderwerp komt voort uit haar verbazing over de slaafse acceptatie van de medicalisering van overgewicht en het gebrek aan kritiek op het idee dat zware lichamen leiden tot een crisis in de volksgezondheid. Bovendien is er bij dikke mensen sprake van allerlei sociale stigma's: zwaardere vrouwen krijgen minder snel een baan, ze verdienen minder, ze trouwen minder vaak, ze worden vaker gepest.

Dat vraagt volgens haar om een sociologische verklaring. En daarin gaat ze zover te stellen dat, althans in de Verenigde Staten, het vooroordeel over zwaardere mensen een 'politiek correcte manier' is geworden om uiting te geven aan je afkeer van arme, zwarte mensen, met name arme, zwarte vrouwen.

"In progressieve kringen is het door de jaren heen minder geaccepteerd geworden om openlijk racistisch te zijn - en gelukkig maar, voeg ik toe - maar in dezelfde kringen is het heel gewoon geworden om neer te kijken op mensen die te veel eten. Ze zien dat als een gebrek aan zelfbeheersing en discipline. Dus de strijd tegen obesitas brengt zo diepgewortelde vooroordelen tegen arme mensen en gekleurde mensen naar boven."

Gaat dat niet wat ver?

"Nee. Ik meen zelfs dat de strijd tegen obesitas in feite een strijd tegen dikke mensen is. Dat is geheel in lijn met het neoliberalisme, waarin de staat zich terugtrekt en waarin van individuen wordt verlangd dat ze verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen leven, dus ook voor hun gezondheid en voor hun financiële situatie. In zo'n klimaat krijg je dus discussies in het Amerikaanse Congres over de vraag of er nog wel voedselbonnen moeten worden verstrekt aan arme mensen, omdat ze al dat eten toch overduidelijk niet nodig hebben."

Obesitas wordt dan een thema waaruit politieke munt wordt geslagen.

"Precies. Obesitas wordt een rechtvaardiging voor minder overheidssteun aan de achtergestelde bevolkingsgroepen in onze samenleving. Dikke mensen worden voortdurend gebruikt als een handige zondebok voor allerlei maatschappelijke kwalen: van de betaalbaarheid van onze gezondheidszorg tot overconsumptie en milieuvervuiling. Ik las ergens dat dikke mensen extra bijdragen aan klimaatverandering! Telkens wordt de schuld afgeschoven op arme, dikke mensen. Ik vind het triest dat dit gebeurt."

Intussen zijn er allerlei programma's om meer te bewegen en gezonder te eten. Reclame voor te vet en te zoet eten moet worden beperkt, ongezond eten zwaarder belast. Wat vindt u daarvan?

"Ik heb geen probleem met het inperken van persoonlijke vrijheden als er goede redenen zijn om dat te doen. Mijn zorg is dat de vooroordelen worden bevestigd. Misschien voelen mensen zich gerechtvaardigd om zware mensen de schuld te geven."

Wat moeten we volgens u doen aan obesitas?

Even valt ze stil. "Dat is zo'n beladen vraag. De vraag gaat ervan uit dat er een enorm probleem is en dat er iets aan moet worden gedaan. En eerlijk gezegd ben ik daar niet zo zeker van."

------
Wie is Abigail Saguy?

In 'What's Wrong With Fat?' onderzoekt sociologe Abigail Saguy de aannames achter het debat over obesitas. Ze beschrijft hoe overgewicht is gemedicaliseerd en uiteindelijk is uitgeroepen tot een crisis in de volksgezondheid.

Ze analyseert de mechanismen die ertoe leiden dat het onderwerp onnodig wordt gedramatiseerd, zowel in de wetenschap als in de media, en wijst onder meer op de rol van experts die vol oorlogsretoriek spreken over de 'sluipmoordenaar' die zich in ons lichaamsvet ophoopt en de strijd die moet worden ontketend om deze 'tijdbom' onklaar te maken.

Het toonaangevende wetenschapstijdschrift Nature schreef dat haar boek 'provocerend' oogt, maar 'bedachtzaam en grondig' is. Ook de American Journal of Sociology prees de zorgvuldigheid van haar onderzoek. Saguy's boek is veelal genegeerd in de wereld van obesitas-experts.

De strijd tegen obesitas is in feite een strijd tegen dikke mensen

Abigail Saguy

Deel dit artikel

De strijd tegen obesitas is in feite een strijd tegen dikke mensen

Abigail Saguy