Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Standvastig in een veranderende wereld

home

GERRIT-JAN KLEINJAN

Dichtende dominee was consequent, met de Bijbel als begin- en eindpunt

De biografe zet haar gelovige bril niet af, en dat komt goed uit. Haar kennis van de gereformeerde wereld blijkt winst

De meeste meisjes van twaalf dwepen met popzangers en paarden. Enny de Bruijn was diep onder de indruk van Jacob Revius, theoloog-dichter uit de zeventiende eeuw. In de kerk hoorde ze regels uit zijn religieuze verzen. Bijvoorbeeld: "'t En zijn de Joden niet, Heer Jesu, die U kruisten."

Ooit rondde ze haar studie Nederlands af met een scriptie over de dichter die geldt als briljant poëet maar óók als onvermoeibaar apologeet van gereformeerde geloofswaarheden. Nu heeft Enny De Bruijn (44) zich gewaagd aan een vuistdikke biografie over haar jeugdidool, een proefschrift waarop ze afgelopen week in Utrecht promoveerde.

Een gelovige - De Bruijn is lid gebleven van een orthodox-protestants kerkgenootschap - die een biografie schrijft over een geloofsgenoot eeuwen her, dat belooft vaak niet veel goeds. De Bruijn weet dat als geen ander. "Met betrokkenheid", zo schrijft ze, "is ook het gevaar voor projectie aanwezig, de neiging om in de levensgeschiedenis van de ander een rechtvaardiging te zien van de eigen opvattingen overtuigingen en visies." De vraag is: slaagt De Bruijn er in haar gelovige bril af te zetten?

Jacob Revius (1586-1658) en eigentijdse behoudende protestanten hebben veel gemeen. De dominee in Deventer was voor veel van zijn tijdgenoten al te ouderwets en te streng in de leer. Dat beeld is niet veranderd. 'Predikantenpoëzie voor kenners', heet zijn levenswerk in een recent handboek. Maar met deze kwalificatie doen we Revius tekort, meent De Bruijn. Revius demonstreert het gereformeerde perspectief op zijn cultuur.

Zeer minutieus ontleedt De Bruijn Revius' intellectuele ontwikkeling. Zowel zijn dichtwerken als theologische beschouwingen (over - onder meer - rooms-katholieken, Joden, moslims, predestinatieleer en haardracht) komen uitvoerig aan de orde. Ook al schreef Revius veel (13.000 pagina's met geschriften en correspondentie), hij gaf zijn gevoelsleven niet prijs aan het papier. Ook zijn gedichten zijn geen uitbarstingen van emoties. Dat zijn theologische verzen over bijvoorbeeld de strijdende kerk in de wereld of over het beslissend eindgericht en de eeuwige zaligheid.

Het is dan ook niet vreemd dat De Bruijn een intellectuele biografie afleverde. Het lukt haar amper om de mens Revius achter de intellectueel te vangen. Haar afstandelijke pen werkt ook niet mee. Zo beschrijft ze de enorme kindersterfte in huize Revius onder de kop 'huiselijke perikelen'.

Het ligt er nergens dik bovenop, maar de fijnproever merkt keer op keer dat De Bruijn zich nauw verwant weet met Revius. Zo weet ze exact te benoemen waar Revius zich op de kerkelijke meetlat bevindt: niet piëtistisch, wel stevig calvinistisch, soms zelfs rekkelijk. Dat laatste is het geval als er kerkelijke twist ontstaat over de haardracht van mannen. Het wordt mode om het haar te laten groeien - onbijbels, menen strenge dominees. Onzin, vindt Revius: Adam droeg ook lang haar, omdat zo kort na de schepping de ijzeren gereedschappen nog niet waren uitgevonden.

Dit soort discussies werden in Revius' tijd al als een rariteit gezien. Er voltrok zich destijds een revolutionaire verandering in denken. Het door godsdienst getekende autoriteitsgeloof moest het afleggen tegen een wetenschappelijk wereldbeeld. Revius' denkwereld, zo laat De Bruijn scherp zien, contrasteerde steeds vaker met die van andere intellectuelen. Na zijn dertigste is er nauwelijks nog sprake van ontwikkelingen in zijn standpunten. De dichtende dominee koos consequent voor de calvinistische lijn, met de Bijbel als begin- en eindpunt. Dat blijkt scherp als hij, dan al ver in de zestig, met de ideeën van tijdgenoot René Descartes wordt geconfronteerd. God is, meent die, een 'idee', twijfel is het begin van alle kennis en de vrije wil is onbeperkt - gedachten die volgens Revius alle perken te buiten gaan.

De Bruijn is een van de weinigen die Revius als dichter én theoloog beschrijft. Ze zet de bril van haar gelovigheid niet af, en dat komt goed van pas. Haar kennis van de gereformeerde wereld blijkt winst. Als geen ander weet De Bruijn invoelbaar te maken hoe een gereformeerde intellectueel zich staande probeert te houden in een snel veranderende wereld.

Enny de Bruijn: Eerst de waarheid, dan de vrede. Jacob Revius 1586-1658. Boekencentrum, Zoetermeer; 660 blz. € 34,90

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie