Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Spionerende burgers nemen grote risico's

Home

Niels Markus en Edwin van Sas

© COLOURBOX

Volgens zijn advocaat was een Brabantse man die vorige week een terreuralarm in Rotterdam veroorzaakte, bezig jihadisten uit de tent te lokken om de inlichtingendiensten te helpen. Zulke online hulptroepen zijn er meer, maar de kans op ongelukken is groot.

Is verdachte Jimmy F. een terrorist of een terroristenjager? Volgens zijn advocaat is de 22-jarige Zevenbergenaar die vorige week na de terreurdreiging in Rotterdam werd opgepakt, lid van een anti-terreurgroep. Die groep, Syria General, zou ook hebben samengewerkt met de AIVD.

Lees verder na de advertentie

De zaak roept vragen op over samenwerkingen tussen inlichtingendiensten en burgers. Mogen burgers inlichtingen verzamelen voor de AIVD, en zijn hier grenzen aan verbonden?

Het is burgers toegestaan om informatie door te spelen aan de AIVD, zegt hoogleraar Recht en de Informatiemaatschappij Gerrit-Jan Zwenne. "Inlichtingendiensten en andere autoriteiten mogen informatie die verstrekt is door burgers in ontvangst nemen."

Het is eenvoudiger als de beelden vrijwillig worden verstrekt, maar een politieagent mag er niet op wijzen dat een winkelier die beelden vrijwillig kan verstrekken

Leidse hoogleraar

Een hoop gedoe

Graag zelfs, in sommige gevallen. Zwenne noemt het voorbeeld van een winkeloverval, waarbij de dader door camera's is gefilmd. "Dan mag de politie de camerabeelden vorderen, op basis van het wetboek van strafvordering, maar dat kan een hoop gedoe opleveren. Mogelijk moet de rechter-commissaris er dan ook nog iets van vinden." Dan is het eenvoudiger, zegt de Leidse hoogleraar, als de winkelier de beelden vrijwillig verstrekt. Maar een politieagent mag de winkelier er niet om vragen of erop wijzen dat die de beelden vrijwillig kan verstrekken."

Autoriteiten mogen burgers géén opdracht geven om inlichtingen te verzamelen. "De politie mag niet zeggen: we hebben een verdachte op het oog, ga er achter aan. Dan ben je de wettelijke waarborgen aan het omzeilen." Wat voor de politie geldt, is niet anders voor inlichtingendiensten die samenwerken met particuliere jihadistenjagers, zegt Zwenne. "De diensten hoeven een clubje dat uit zichzelf met informatie over jihadisten komt, niet te negeren. Dat is wat anders dan zelf die mensen opdracht geven om inlichtingen te vergaren."

Dankzij de informatie van Jimmy F. zou vorig jaar ook een ter­ro­ris­me­ver­dach­te in Rotterdam zijn gearresteerd

De advocaat van Jimmy F., zegt dat haar cliënt geregeld informatie deelde met de AIVD. Dankzij zijn informatie zou vorig jaar een terrorismeverdachte in Rotterdam zijn gearresteerd. Ook bij de terreurdreiging vorige week in die stad, die leidde tot de afgelasting van het concert van Allah-Las in de Maassilo, zou een tip van F. een rol gespeeld hebben. Volgens zijn advocaat wilde F. een Spaanse jihadist uit de tent lokken door informatie over een aanslag in Rotterdam te delen. De Rotterdamse politiechef zei vorige week dat F. via de berichtendienst Telegram een bericht had gestuurd met daarin concrete informatie over een aanslag tijdens het concert van Allah-Las, in de Maassilo. Die informatie kwam terecht bij de Spaanse autoriteiten, die de Nederlandse politie tipten. Sinds donderdag verdenkt het Openbaar Ministerie Jimmy F. niet meer van betrokkenheid bij terrorisme, alleen nog van opruiing. Hij zit nog zeker twee weken vast.

Online speurtocht kan ontaarden in digitale klopjacht

Uit dit voorval blijkt volgens hoogleraar Zwenne hoe riskant het is om als particulier zelf criminelen of terroristen op te sporen. "Het kan voor zijn advocaat nog ingewikkeld worden om aan te tonen dat F. oprechte bedoelingen heeft gehad." Vast staat dat hij een hoop onrust en paniek heeft veroorzaakt. "Als particulier loop je grote risico's wanneer je je voor iemand anders uitgeeft. Inlichtingendiensten mogen dat alleen onder heel strikte voorwaarden, zodat gewaarborgd is dat er geen ongelukken gebeuren." Als het klopt dat F. probeerde een jihadist op te sporen, dan is zijn actie uitgemond in zo'n 'ongeluk', zegt Zwenne. "Er was veel paniek en onrust."

Als het klopt dat F. probeerde een jihadist op te sporen, dan is zijn actie uitgemond in een 'ongeluk'

Hoogleraar Zwenne

Er zijn meer mensen die net als Jimmy F. claimen dat ze aanslagplegers opsporen. Hoewel experts niet weten hoe groot het amateurlegioen is dat online naar terroristen speurt, zijn er verschillende individuen en collectieven actief die proberen om jihadisten en criminelen te ontmaskeren.

De Hellfire Club, een online collectief van zo'n vijftien personen die verspreid over de wereld wonen, speurt ook naar namen en locaties van IS-strijders en geeft die door aan inlichtingendiensten. Ook zij maken gebruik van infiltratie in privékanalen van IS op versleutelde berichtenservices als Telegram, het kanaal van waaruit ook F. zijn terreurdreiging uitte. In 2015, na de aanslagen in Parijs, verklaarde hackerscollectief Anonymous de online oorlog aan IS. Kort daarop rapporteerden de 'hacktivisten' een lijst met 10.000 aan IS gerelateerde twitteraccounts, gevolgd door een waaier aan verdachte IS-gelieerde websites.

Ook na de bomaanslagen tijdens de marathon in Boston in 2013 assisteerden burgers de autoriteiten. Er liep nog een tweede verdachte van de aanslag rond en er was een reële mogelijkheid van een nieuwe aanslag. De FBI vroeg omstanders daarom filmpjes te uploaden, die via interactieve fora als Reddit tot een heuse online klopjacht leidden.

Online onderzoek door jongeren

Ook in Nederland is er samenwerking tussen burgers en veiligheidsdiensten. Zo startte de politie dit jaar een pilotproject genaamd Teenage Crimefighters. Veertig jongeren assisteerden daarin de politie bij online onderzoek, onder meer naar de poging tot moord op ondernemer Bert Jonker bij het Thialf stadion.

Burgerassistentie is overigens van alle tijden en kent verschillende vormen. Van het opsporen van nazi-kopstukken, het blootleggen van kinderpornonetwerken, tot het eigenhandig pakken van zakkenrollers. Ondanks de goede bedoelingen van de vrijwillige online hulptroepen en de samenwerking die hier en daar door veiligheidsdiensten wordt gezocht, kleven er ook risico's aan.

Waar professionele rechercheurs gebonden zijn aan regels, kunnen amateurs snel buiten hun boekje gaan. Desgevraagd laat een lid van Bellingcat, het online burgerjournalistiek netwerk dat onder meer aanslagplegers van de MH17 in kaart bracht, weten dat het kanaal Syria General, waar F. actief was, een 'stelletje idioten' is.

Het is zeer de vraag of personen die in verband worden gebracht met terrorisme ooit nog van hun digitale brandmerk afkomen

Quirine Eijk, Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme

Risico's

Bovendien bestaat het risico dat digitale klopjachten worden ontketend, met grote gevolgen voor betrokkenen. Het is zeer de vraag of personen die in verband worden gebracht met terrorisme ooit nog van hun digitale brandmerk afkomen, stelt Quirine Eijk van het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme.

De Indiaas-Amerikaanse filosofiestudent Sunil Tripathi bijvoorbeeld, zal tot het einde der dagen worden geassocieerd met de Boston-bomaanslagen. Hij was vermist sinds de dag van de aanslag, wat tot grote online speculatie leidde dat hij verdachte #2 zou zijn. Een paar uur later bleek niets minder waar te zijn, maar waren zijn naam en foto al talloze malen geforward en geretweet.

Dagen later werd zijn levenloze lichaam gevonden: Tripathi had zelfmoord gepleegd. De algemeen manager van Reddit, dat een grote rol in deze verdachtmaking speelde, bood zijn excuses aan de nabestaanden aan.

Deel dit artikel

Het is eenvoudiger als de beelden vrijwillig worden verstrekt, maar een politieagent mag er niet op wijzen dat een winkelier die beelden vrijwillig kan verstrekken

Leidse hoogleraar

Dankzij de informatie van Jimmy F. zou vorig jaar ook een ter­ro­ris­me­ver­dach­te in Rotterdam zijn gearresteerd

Als het klopt dat F. probeerde een jihadist op te sporen, dan is zijn actie uitgemond in een 'ongeluk'

Hoogleraar Zwenne

Het is zeer de vraag of personen die in verband worden gebracht met terrorisme ooit nog van hun digitale brandmerk afkomen

Quirine Eijk, Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme