Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Spinoza: Laat iedereen denken wat hij wil en zeggen wat hij denkt

home

HANS DIJKHUIS

Maarten van Buuren: Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid. Uitgeverij Ambo/Anthos; 239 blz. euro 19,99.

****

Lees verder na de advertentie

De schrijver

Maarten van Buuren is emeritus hoogleraar in de Franse letterkunde. Naast boeken op zijn vakgebied schreef hij ook cultuurhistorische studies en geschiedenisboeken, bijvoorbeeld over Maassluis, de plaats waar hij opgroeide. In zijn boek 'Kikker gaat fietsen!' deed hij verslag van zijn depressies. Samen met Joep Dohmen publiceerde hij 'De prijs van de vrijheid' en 'Van oude en nieuwe deugden'.

Over het boek

Spinoza (1632-1677) is 'de beroemdste en invloedrijkste filosoof die ons land ooit heeft gekend', staat te lezen op de achterkant van Van Buurens boek. Dat is niet overdreven. Jonathan Israels grote studie over de radicale Verlichting heeft duidelijk gemaakt hoe diepgaand en wijdvertakt de invloed van deze denker is geweest in de eeuw na hem. En ook later is zijn filosofie nog een inspiratiebron gebleven voor veel denkers, van mystici tot marxisten en atheïsten. Dat zijn werk op zulke uiteenlopende manieren is geïnterpreteerd heeft mede te maken met de hoge moeilijkheidsgraad ervan.

Van Buuren tracht belangrijke denkbeelden te verhelderen door bij een aantal sleutelbegrippen nauwkeurig na te gaan welke betekenisveranderingen die bij Spinoza hebben ondergaan. Diens filosofie schept vaak juist verwarring, omdat hij met opzet traditionele, scholastieke termen gebruikt maar daaraan nieuwe betekenissen geeft om zo zijn radicale denkbeelden te verpakken.

Want Van Buuren twijfelt niet aan het revolutionaire karakter van Spinoza's denken. Hij beschouwt hem in de eerste plaats als een filosoof van de vrijheid, al krijgt ook dat begrip bij Spinoza weer meerdere betekenissen, die soms lijnrecht in tegenspraak lijken te zijn met wat men gewoonlijk onder 'vrijheid' verstaat. Spinoza is immers ook een deterministisch denker, die het bestaan van een vrije wil ontkent. Anderzijds is hij de filosoof die ronduit durfde te verklaren dat het in een vrij staatsbestel aan ieder is toegestaan 'te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt'. En die, in zijn tijd al helemaal ongehoord, schreef dat de democratie 'de meest natuurlijke staatsvorm is en het meest de vrijheid benadert die de natuur aan eenieder toestaat'.

Opvallende passage

En toch, laat Van Buuren zien, had Spinoza weer zoveel bezwaren tegen de democratie of volksheerschappij dat hij in zijn hart de voorkeur gaf aan een vorm van aristocratie: 'Spinoza maakt onderscheid tussen een kleine groep weldenkenden en de grote massa onweldenkenden, die door hem wordt aangeduid als 'de massa' of 'het volk'. Spinoza zou gruwen bij de gedachte dat dit volk, dat wil zeggen de meute die de gebroeders De Witt had gelyncht, de macht zou grijpen. Spinoza is revolutionair in de zin dat hij in opstand komt tegen elke vorm van geestelijke knevelarij, of die nu afkomstig is van de kant van de kerk of van andere autoriteiten.'

Reden om dit boek niet te lezen

Het boek geeft niet echt een nieuwe visie op Spinoza, anders dan de flaptekst aankondigt. De epiloog, met de veelbelovende titel 'Pleidooi voor een natuurlijke ethiek', komt nauwelijks uit de verf. Soms draaft Van Buuren naar mijn mening te ver door in zijn interpretatie van Spinoza, bijvoorbeeld als hij aan het begrip conatus of levensdrift een vrijwel allesbepalende rol in diens denken toeschrijft. Het is jammer dat een register ontbreekt.

Reden om dit boek wel te lezen

Het boek geeft dan misschien geen nieuwe visie op Spinoza, maar is wel een heel nuttig, verfrissend en inspirerend verslag van een nauwgezette zoektocht naar wat hij eigenlijk probeerde te zeggen. De auteur is zeker een bewonderaar van Spinoza, maar behandelt hem gelukkig niet als een heilige die de waarheid in pacht heeft.

Menigmaal kiest Van Buuren voor originele, ongebruikelijke invalshoeken om Spinoza's denken te verduidelijken, bijvoorbeeld wanneer hij ingaat op diens kritiek op een scheikundige experiment van de Engelsman Robert Boyle. In het algemeen is het een grote verdienste dat hij veel aandacht besteed aan de tijd waarin Spinoza leefde en de tijdgenoten met wie hij zich verwant voelt of tegen wie hij zich juist afzette.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.