Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Spinoza is heel praktisch

home

Wilfred van de Poll

©Thinkstock

Eerst was er alleen maar pijn. Maar al direct nadat Nelleke Hoekstra van haar fiets was gevallen, moest ze denken aan Spinoza. Dat doet niet iedereen die van zijn fiets valt. Laat staan als je daarbij, zoals Hoekstra, je been breekt. Maar voor de 65-jarige uit Duivendrecht is Baruch de Spinoza meer dan een interessante filosoof uit de 17de eeuw. Hij is een lichtend voorbeeld.

"Ik weet nog dat ik in de ambulance lag en tegen mezelf zei: 'Zeur niet Nelleke, aan emoties heb je niets. Dat je viel, moest kennelijk zo zijn'."

Spinoza leert haar te berusten in wat haar overkomt, vervolgt Hoekstra. "Die berusting is geen fatalisme, zo van: het komt nooit meer goed - want je weet niet hoe de toekomst zal zijn. Maar wat er gebeurt, dat is wel allemaal gedetermineerd. Het had niet anders kunnen zijn. Spijt, schuldgevoel, verontwaardiging, woede - die gevoelens doen allemaal niet ter zake."

Hoekstra, een kleine gestalte met kort grijs haar en blauwe ogen, zit aan de lunch in congrescentrum het Woodbrookershuis in Barchem, een vakantiedorpje in de Gelderse Achterhoek. Daar vindt de Spinoza-zomerweek plaats, een jaarlijkse studieweek van Vereniging Het Spinozahuis. Een week lang wonen de veertig deelnemers - van wie de meerderheid op leeftijd - lezingen bij over het gedachtegoed van Spinoza. De locatie ademt een studieuze, bezonken sfeer, met wandmeubels vol boeken en een lommerrijke tuin.

In het verleden was Hoekstra veel bezig met 'oosterse filosofie', vertelt ze. Tot ze, via een stukadoor die de hele 'Ethica' (Spinoza's hoofdwerk) uit zijn hoofd bleek te kennen, met Spinoza in aanraking kwam. Ze was direct verkocht. "Er is niets vals in Spinoza hé. Hij geeft geen valse hoop. Hij geeft eigenlijk überhaupt geen hoop."

Dat vindt ze niet deprimerend. Ontnuchterend is het wel, maar dat vindt ze juist goed. Dat zegt ook Henri Krop (56), filosoof aan de Erasmus Universiteit van Rotterdam. "Spinoza leert je te kijken naar de mens zoals hij is, niet zoals je zou willen dat hij is. Hij dwingt je de werkelijkheid onder ogen te zien."

Naast hem zit de roodharige Miriam van Reijen (65), die de zomerweek coördineert. "We hebben graag de illusie dat we vrij zijn. Dat geeft ons een goed gevoel. Maar onze keuzes zijn niet vrij, in de zin dat je op hetzelfde moment A óf B kunt doen. De vrijheid van de mens is de 'vrije val' van een appel, of de vrijheid van water dat altijd het laagste punt zoekt. De keten van oorzaak en gevolg is volmaakt."

Hans Gribnau (53), hoogleraar belastingrecht in Leiden, maakt bezwaar. "Maar die keten laat soms verschillende opties open. Die moordenaar in Oslo had ook níet kunnen schieten."

Het is een cru voorbeeld, maar Van Reijen wijst zijn suggestie resoluut van de hand. "Nee. De keten is volmaakt. Dat kun je schokkend vinden, het scheelt ook een hoop schuldgevoelens."

Kun je een massamoordenaar als Breivik dan nog wel verantwoordelijk houden voor zijn daad? "Natuurlijk wel. Spinoza gaat uit van positief recht: als samenleving besluit je bepaalde handelingen niet te dulden. Dat staat los van schuld of verantwoordelijkheid. Als jij iemand anders vermoordt, ga je naar de gevangenis. Ook al kón je in feite niet anders."

Die gedachte lijkt haaks te staan op de intuïtie, geeft Van Reijen toe. "Maar de wetenschap bevestigt dat de vrije wil niet bestaat. En het is net als met de zon: we weten al vier eeuwen dat de aarde om de zon draait, maar we hebben het nog altijd over 'zonsondergang'."

Spinoza gaat het om de naakte waarheid, zegt Van Reijen. "Ik heb filosofie gestudeerd en alle belangrijke filosofen wel gelezen. Maar toen ik Spinoza las, was dat als thuiskomen. Ik ben bij hem nog nooit iets tegengekomen waar ik het niet mee eens was."

Gaat de lol van het leven er niet een beetje vanaf als alles al vastligt? Henri Krop vindt van niet."Naar een goed muziekstuk blijf je luisteren, ook al heb je het al zo vaak gehoord dat je het wel kunt dromen. Je kent het einde, maar dat vermindert het luistergenot niet."Bovendien, zegt Krop, doet Spinoza meer dan alleen illusies doorprikken. "Spinoza's leer is gericht op verbetering. Kennis maakt dat je beter kunt handelen en gelukkiger wordt. Spinoza's filosofie is geen dor theoretisch systeem, maar juist heel praktisch, een levenswijze."

Maar hoezo 'verbetering', als toch alles al gedetermineerd is? En waarom zou je überhaupt nadenken over hoe je moet handelen als die handelingen al vastliggen? Met iets van vermoeidheid zegt Van Reijen: "U zou eens moeten nagaan waarom u zo graag vasthoudt aan uw illusie van vrijheid. Daar zit vaak hoogmoed achter. Of machtswellust."

Nelleke Hoekstra knikt. "Spinoza's denken maakt nederig. Kijk, ik komt uit een orthodox-christelijk gezin. Ze vinden mij maar een buitenbeentje, een atheïst. Maar voor mij is er niemand religieuzer dan Spinoza."

De lunch zit erop, het is tijd voor de volgende lezing. De deelnemers staan op. Ook Hoekstra pakt haar kruk; door de valpartij met de fiets zit haar linkerbeen in het gips. "Ach, al dat geredeneer, dat is altijd maar gepraat achteraf", zegt ze, als ze opstaat. "Het is eigenlijk zo simpel. Alles is zoals het is. Punt."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.