Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Sluipend eerherstel voor de Sovjet-Unie

Home

Geert Groot Koerkamp

Russische jonge vrouwen doen een dansje als markering van hun laatste studiejaar, zoals dat ook in de voormalige Sovjet-Unie al gebeurde. © afp

Het systeem klapte in 1991 in elkaar, maar steeds meer aspecten van de goeie, oude tijd beleven in Rusland een revival. Een Sovjet-Unie light in 2015.

Iedere werknemer moet beschikken over sterke spieren en een waakzame blik", schreef de Komsomolskaja Pravda in 1930. Dat betekent zoveel als een gezonde geest in een gezond lichaam, en dus werden jongeren massaal naar de sportvelden gestuurd om te laten zien dat de Sovjetmens ook in fysiek opzicht een Nieuwe Mens was. Dat alles onder het motto 'gereed voor arbeid en verdediging', in het Russisch afgekort tot GTO, want in de Sovjet-Unie was men gek op afkortingen.

Wie voldeed aan de norm, verdiende een speldje, en gespierde diehards verzamelden zo kilo's borstversierselen. De zwijgende meerderheid deed plichtmatig en schouderophalend mee aan de oefeningen omdat dat nu eenmaal moest. De praktijk bleef bestaan tot het Sovjetsysteem implodeerde in 1991.

Flash forward naar de zomer van 2015. Op het tentoonstellingscomplex van de Verworvenheden van de Volkseconomie in Moskou doen tientallen Moskovieten op de klanken van vrolijke Sovjetdeuntjes trouw hun oefeningen - hardlopen, verspringen, opdrukken - om, jawel, te voldoen aan de GTO-norm. President Poetin gaf vorig jaar opdracht om de oude traditie in ere te herstellen; GTO is weer helemaal in.

De gymnastiekoefeningen in de open lucht spelen zich af tegen een decor van monumentale gebouwen die ooit de superioriteit van het Sovjetsysteem moesten verbeelden. Het complex kreeg na de ineenstorting van het communistische regime in 1991 een nieuwe naam - het Al-Russisch tentoonstellingscentrum - die niet beklijfde. En dus keerde onlangs ook die oude, vertrouwde afkorting terug, die ook eigenlijk nooit echt uit de volksmond was verdwenen: de VDNCh, ofwel Tentoonstelling van de Verworvenheden van de Volkseconomie.

Wie het terrein via de hoofdingang betreedt staat oog in oog met een van de grootste Leninbeelden die de stad nog telt en passeert iets verderop het goudglitter van de fontein die de vriendschap der volken verbeeldt. Een feest der herkenning voor wie hier een jaar of dertig niet is geweest.

Sluipend eerherstel
De rehabilitatie van die ooit zo vertrouwde begrippen als GTO en VDNCh zijn signalen van een sluipend eerherstel voor de Sovjet-Unie en de weerslag van doelgericht beleid dat inspeelt op nostalgische gevoelens onder Russen over een tijd dat ze jonger waren en de wereld om hen heen vriendelijker leek dan tegenwoordig, zorgelozer en overzichtelijker. Het gaat dan wel om een 'Sovjet-Unie light', met tal van uiterlijke kenmerken, maar zonder communistische ideologie, vijfjarenplannen, chronische tekorten en rigide censuur. Die zijn in de herinnering vervaagd, de scherpe kantjes zijn eraf.

Lees verder na de advertentie
Wie het terrein via de hoofdingang betreedt staat oog in oog met een van de grootste Leninbeelden die de stad nog telt

Vooral in nationalistische kring kan dit Sovjet-vernisje rekenen op een enthousiast bijval. Volgens schrijver Aleksandr Prochanov, warm pleitbezorger van de Russische annexatie van de Krim, is het eerherstel voor de naam VDNCh niet toevallig. "Het is een teken van een omvangrijk proces, dat de terugkeer van alles wat Sovjet is behelst", schrijft Prochanov.

"Beelden en initiatieven komen terug die in het bewustzijn van het volk worden vereenzelvigd met het zegevieren van de rechtvaardigheid, met kracht en overwinning, een enorme historische avantgarde. Dat is in 1991 allemaal vertrapt en vernietigd."

De ophemeling van elementen uit het Sovjetverleden is een geleidelijk proces dat niet vandaag of gisteren is begonnen. President Poetin gaf al gauw na zijn aantreden een belangrijke aanzet met het eerherstel voor het Sovjetvolkslied, zij het met een andere tekst, maar wel geschreven door dezelfde auteur als die van de twee versies ervoor, Sergej Michalkov.

Rode sterren
Het Russische leger mocht de van de communisten geërfde rode vlag voeren, sindsdien aangevuld met extra attributen als de tweekoppige adelaar. Op de Kremlintorens staan nog altijd de enorme rode sterren die in de communistische periode de tweekoppige adelaars vervingen. Poetin heeft de uit de Sovjettijd daterende onderscheiding 'Held van de Arbeid' in ere hersteld, een eerbetoon aan mensen die zich op de werkplek hebben onderscheiden en daarmee het landsbelang hebben gediend. En wie dezer dagen met de roltrap afdaalt in het labyrinth van de Moskouse metro, wordt begeleid door vertrouwde deuntjes uit onverminderd populaire Sovjetfilms.

Het Sovjetsausje over het GTO-evenement op de VDNCh heeft vooralsnog vooral amusementswaarde, maar met die oefeningen 'voor arbeid en verdediging' is het de Russische overheid beslist ernst. De minister van onderwijs heeft al laten weten dat jongeren die goed scoren bij de GTO-examens een streepje voor krijgen bij de toelating tot het hoger beroepsonderwijs, wat kansen biedt voor matige studenten.

DOSAAF, ook al zo'n bekende afkorting van toen, gaat nog een stapje verder. DOSAAF staat voor 'Vrijwillige Vereniging voor Steun aan Leger, Luchtmacht en Vloot'. In de Sovjettijd was het een soort aanloop naar de dienstplicht, een instrument voor wat hier de 'militair-patriottische' opvoeding van de jeugd heet. En net als de GTO neemt de huidige Russische overheid het bloedserieus. DOSAAF moet volgens de minister van defensie 'een sleutelrol' krijgen in de militaire opleiding. Bijvoorbeeld door kinderen al in de schoolbanken vertrouwd te maken met wapentuig. "We moeten de overstap maken van oorlogje spelen naar leren hoe we moeten vechten", aldus de minister.

Beelden en initiatieven komen terug die in het bewustzijn van het volk worden vereenzelvigd met het zegevieren van de recht­vaar­dig­heid

Standbeeld van Lenin in Moskou. © Flickr/Antonio Bonnano

Het persbureau Tass ('Telegraafagentschap van de Sovjet-Unie'), net als vroeger een van de officiële spreekbuizen, geeft de woorden van de Russische legerleider plichtsgetrouw weer. Het staatspersbureau kreeg in 1991 een nieuwe naam. De Sovjet-Unie bestond niet meer en iedere herinnering daaraan moest uitgebannen worden, was de heersende opvatting na de omwenteling. De naam Tass was overbodig geworden, maar werd in de nieuwe naam Itar-Tass toch gehandhaafd omwille van de herkenbaarheid. Nu hoeft men niet langer te doen alsof en mag de nieuwsorganisatie weer gewoon Tass heten.

Vacuüm
Een vaak genoemde verklaring voor die hang naar het recente verleden, is het ontbreken van een ideologie en een identiteitsbesef in Rusland, sinds het land in 1991 het communisme vaarwel zei. De Sovjetnostalgie zou dat vacuüm weer opvullen. Net als de viering van de overwinning op Hitler-Duitsland, die elk jaar op 9 mei plaatsvindt met steeds uitbundiger militair machtsvertoon, appelleert de 're-Sovjetisering' zeker ook aan het verlangen van veel Russen om lichtpuntjes te ontdekken in de eigen recente geschiedenis. Een geschiedenis die gedomineerd wordt door traumatische ervaringen, oorlogen, repressie en hongersnood.

Sergej Zjeleznjak, vicevoorzitter van het lagerhuis en prominent lid van president Poetins partij Verenigd Rusland, vindt dat niet meer dan natuurlijk.

"Waarom zouden we niet gebruikmaken van het positieve uit het Sovjetverleden?" zei hij in een recent discussieprogramma over de terugkeer van de Sovjetsymboliek op de televisiezender TV-Tsentr. "We maken toch ook gebruik van de BAM-spoorlijn die in de Sovjettijd is aangelegd, en van het Witte-Zeekanaal (dat op last van Stalin door dwangarbeiders werd aangelegd, red.) ?"

Historicus Joeri Pivovarov die tegenover hem zat, schudde zijn hoofd: "Ik denk dat wij vandaag in velerlei opzicht nog steeds in Sovjet-Rusland wonen. Van sommige dingen hebben we afgezien, maar heel veel is gebleven, als je goed kijkt. De manier waarop de macht is georganiseerd is bijvoorbeeld nog steeds hetzelfde. Wij zijn ook geen kapitalistisch land. Bij ons zie je die traditionele Russische combinatie van macht en bezit, terwijl kapitalisme juist een principiële scheiding van macht en eigendom inhoudt."

Een vaak genoemde verklaring voor die hang naar het recente verleden, is het ontbreken van een ideologie en een iden­ti­teits­be­sef in Rusland

Jaren zeventig en tachtig
Volgens Pivovarov is de nostalgie naar de Sovjet-Unie goed te verklaren. "Het appelleren aan die traditionele Sovjetwaarden valt goed bij een deel van het volk. Onze nostaligie naar het Sovjetverleden geldt vooral de Sovjet-Unie van de jaren zeventig en tachtig, misschien ook de jaren zestig. Niet naar de Sovjet-Unie van Stalin. En die periode in onze geschiedenis was zo slecht niet. Het is jammer dat alles zo ineens eindigde op de grens van de jaren tachtig en negentig, dat we het beste van wat er toen was hebben verloren. We zijn in een veel slechtere situatie beland en we slagen er maar niet in een nieuwe sociale orde te creëren."

Voor de huidige Russische leiders maskeert de Sovjet-opleving wellicht het onvermogen om het land richting te geven. "In deze situatie begrijp ik de machthebbers wel", zegt Pivovarov. "Die hebben weinig middelen tot hun beschikking en weinig bewegingsvrijheid. Daarom richten ze zich op dat Sovjetverleden. Ik denk dat appelleren aan die waarden een doodlopende weg is."

Voor de huidige Russische leiders maskeert de Sov­jet-op­le­ving wellicht het onvermogen om het land richting te geven

Deel dit artikel

Wie het terrein via de hoofdingang betreedt staat oog in oog met een van de grootste Leninbeelden die de stad nog telt

Beelden en initiatieven komen terug die in het bewustzijn van het volk worden vereenzelvigd met het zegevieren van de recht­vaar­dig­heid

Een vaak genoemde verklaring voor die hang naar het recente verleden, is het ontbreken van een ideologie en een iden­ti­teits­be­sef in Rusland

Voor de huidige Russische leiders maskeert de Sov­jet-op­le­ving wellicht het onvermogen om het land richting te geven