Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Slaat voedselwaakhond NVWA wel goed aan?

Home

Ingrid Weel

© Meulendijks Nanne

Poep in het vlees, salmonella in de zalm en paardenvlees in rundvleesproducten. Drie grote voedselschandalen zorgden in 2013 voor spoeddebatten over het functioneren van de NVWA. Het toezicht deugt niet, concludeerde de Algemene Rekenkamer. Wat is er sindsdien veranderd bij de voedselwaakhond?

De NVWA geeft aan de lopende band gezondheids- en veiligheidswaarschuwingen af. Raak de LED-lamp E27-9 Watt Corn niet aan, want dan is er een grote kans dat je een elektrische schok krijgt. Pas op voor een specifieke hockeyhandschoen van Adidas, die bevat te veel chroom VI, wat schadelijk kan zijn voor de huid.

Lees verder na de advertentie

Inspecteurs namen in juni paardensperma in beslag omdat onbekend was van welke hengst het afkomstig was. Ze vingen in dezelfde maand een tijgermug bij de bloemenveiling Flora Holland. Die mug kan virussen meedragen als knokkelkoorts en zika. En ze haalden aardappelzalmslaatjes terug uit zeven supermarkten, omdat er glas in kon zitten.

De NVWA onderzocht deze zomer ook nog alle koolmonoxidemelders die te koop zijn. Acht modellen werkten niet en moesten uit de handel worden genomen. Ze boog zich over ongelukken met hoverboards. Ook haalde de NVWA lamskoteletten van Plus Supermarkt uit de schappen omdat de ziekteverwekkende bacterie E. coli was aangetroffen.

Daarnaast is de NVWA toezichthouder van de horeca en ziet zij erop toe dat het café-personeel geen glazen ophaalt uit de rookhokken. Ze bewaakt de gezondheid van plant en dier. Ze voert tienduizenden importcontroles uit onder meer in de haven van Rotterdam. In 2016 zijn meer dan honderd zendingen geweigerd, zoals aardnoten uit Brazilië en India, gedroogde vijgen en abrikozen uit Turkije en sesamzaad uit India.

Breed takenpakket

Vorige maand was er nog kritiek op de NVWA omdat ze laks optrad bij dierenmishandeling in slachthuizen. De voedselwaakhond maakte tegelijkertijd de Zeeuwen juist blij door een hogere norm voor tetrodotoxine (TTX) in mosselen toe te staan, een zeer giftige stof die effect heeft op het zenuwstelsel.

"Ik kom regelmatig doorgewinterde collega's tegen die hun verbazing uiten over ons brede takenpakket: 'Gaan jullie daar ook over?' Ja, daar gaan we ook over", meldt Freek van Zoeren, plaatsvervangend inspecteur-generaal van de NVWA in het jaarverslag 2016. Er komen steeds meer taken bij en dat moet de toezichthouder doen met steeds minder mensen.

De fusie in 2002 van de Keuringsdienst van Waren (KvW) en de Rijksdienst voor de keuring van Vlees en Vee (RVV) tot de VWA was het begin van enorme bezuinigingen. In tien jaar tijd ging de organisatie terug van 3700 naar 2200 fulltimebanen. Een paar jaar later werd er nóg een fusie aangekondigd. In 2012 kwam de Algemene Inspectiedienst (AID) en de Plantenziektekundige Dienst (PD) erbij en zo ontstond de NVWA.

Bron van alle ellende

Bij die fusies ligt de bron van alle ellende, meent journalist Marcel van Silfhout, die in opdracht van de Stichting Maatschappij en Veiligheid van Pieter van Vollenhoven in 2013 uitgebreid onderzoek deed naar het functioneren van de NVWA. "Alles wat er heden ten dage misgaat bij de NVWA vloeit voort uit beslissingen die in 2003 zijn genomen."

Destijds besloot het kabinet Balkenende het toezicht op voedselveiligheid onder te brengen bij het ministerie van landbouw. "De agrarische belangen gingen overheersen", schrijft Van Silfhout in zijn boek 'Uitgebeend'. "Boerenbedrijven gingen zichzelf controleren. Er ontstond een cultuur van zachte handhaving en overleg in plaats van eenduidige inspecties."

De klassieke methode van een inspecteur die gewapend met een notitieblok binnenvalt, voldoet niet meer

Daar kwamen forse bezuinigingen bij kijken. "Heel veel kennis ging verloren", vertelt Van Silfhout nu. "Vooral de mensen van de voormalige keuringsdienst vertrokken. Zij konden hun draai niet vinden nu ze niet meer onder de minister van volksgezondheid vielen maar onder de minister van landbouw." Een goed voorbeeld van waar de belangen botsten is de Q-koorts die in 2007 uitbrak, vindt Van Silfhout.

"De overheid was te veel gericht op het belang en imago van de boeren en niet op de volksgezondheid. Dat zei de Nationale Ombudsman later ook." Zeventig mensen zijn overleden aan de Q-koorts. "De werelden van de veekeuring en van de voedselinspectie zijn altijd tegenover elkaar blijven bestaan. Het is boerenbelang versus consumentenbescherming."

Bom

In 2013 barstte pas echt de bom na meerdere voedselschandalen. Er was geen enkel risico voor de volksgezondheid maar dat er paardenvlees werd verkocht als puur rundvlees ging de consument veel te ver. En de overheid ook. Staatssecretaris Sharon Dijksma van economische zaken besloot 50.000 ton vlees te vernietigen. De poepbacterie E. coli hield vervolgens de gemoederen bezig. En dan was er nog salmonella in de zalm. Ten minste vier mensen overleden na het eten van de besmette zalm die te laat uit de schappen werd gehaald.

Tegelijkertijd kwam de Algemene Rekenkamer met een zeer kritisch rapport over de totstandkoming van de NVWA en oordeelde dat het toezicht niet deugde. Er werd te veel overgelaten aan de sector zelf en dat ging niet goed. De Onderzoeksraad voor de Veiligheid deed daar nog een schepje bovenop. "Bedrijven laten veelal economische factoren zwaarder wegen dan de veiligheid van hun product. De overheid is er ten onrechte van uitgegaan dat het bedrijfsleven meer verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid zou nemen."

Het oordeel van de Onderzoeksraad was hard: "De veiligheid van ons vlees is niet gewaarborgd". Er gaat namelijk van alles mis. Zo worden tijdens het slachten hygiëneregels vaak niet gevolgd. Dat komt onder meer door tijdsdruk of onvoldoende opleiding. En zolang de NVWA geen waarschuwing geeft, gaan bedrijven ervan uit dat er geen tekortkomingen zijn.

Nieuwe werkwijze

Staatssecretaris Dijksma kondigde direct een plan van aanpak aan. Eind 2014 was dat klaar. Een moeilijk leesbaar document vol met systeemveranderingen en herbezinning. Wel was duidelijk dat er honderd arbeidsplaatsen bijkwamen en de aangekondigde bezuinigingen niet door zouden gaan. Ook gingen de tarieven voor het bedrijfsleven waar de controles plaatsvinden omhoog.

De plaatsvervangend inspecteur-generaal van de NVWA, Freek van Zoeren, legt de nieuwe werkwijze als volgt uit: "De klassieke methode van handhaving met een inspecteur die gewapend met een notitieblok eens in de zoveel tijd binnenvalt, voldoet niet meer. De terreinen waarop we toezicht houden, zijn complexer, internationaal en digitaal geworden. Dus moeten we groeien naar een 'risicogerichte en kennisgedreven' organisatie."

Ik vind het echt onvoorstelbaar dat er geen alarmbellen afgaan als je een giftige stof aantreft in een kippenstal

De voedselwaakhond maakt steeds meer gebruik van informatiedeskundigen die databanken analyseren, van procestechnologen die weten hoe bedrijven in elkaar zitten, van accountants die oog hebben voor fraude in de administraties van bedrijven. Journalist Van Silfhout begrijpt die ontwikkeling, maar waarschuwt voor het gebrek aan kennis over voedselveiligheid bij deze mensen. "Neem nu de huidige fipronilcrisis. In november wist de NVWA al dat er fipronil in stallen zat, maar ze gaat dan overleggen met haar eigen collega's van de opsporingsdienst. Die concluderen dan dat er geen aanleiding is om te denken dat fipronil in eieren of kippen terecht zou komen. Dat schreef de staatssecretaris donderdag zelf aan de Tweede Kamer. Sorry hoor, maar ik vind het echt onvoorstelbaar dat er geen alarmbellen afgaan als je een giftige stof aantreft in een kippenstal."

Elk half jaar wordt de Tweede Kamer bijgepraat. Het enthousiasme over de daadkracht van Dijksma verstomde snel. Halverwege 2016 meldde accountantsbureau Price Waterhouse Coopers in een geheimgehouden rapport dat het beschikbare budget ontoereikend is om alle taken uit te voeren. Dijksma's opvolger Martijn van Dam meldt aan de Kamer: "We moeten bijbehorende risico's aanvaarden."

De oppositie wilde weten wat dat inhoudt. "Hoe zit het met de voedselveiligheid? Maak openbaar waar de grote risico's zitten", vroeg D66. Kamerlid Frank Wassenberg van de Partij voor de Dieren vroeg aan zowel de minister van volksgezondheid als de staatssecretaris van economische zaken wat zij persoonlijk nou het meest zorgelijk vinden. "Zijn dat de misstanden in de slachthuizen? Is dat het grootschalige illegale gebruik van landbouwgif? Zijn dat grote volksgezondheidsrisico's die kunnen optreden bij besmettingen met salmonella, listeria, campylobacter, ESBL of MRSA? Is dat de kans op gevaarlijke chemicaliën in babyvoeding of speelgoed? Waar ligt de minister wakker van en wat doet de staatssecretaris pijn?"

Verbetertraject

Staatssecretaris Van Dam kwam met een bureaucratisch antwoord over verbetertrajecten en het belang van een sterkere toezichthouder. Een die slim werkt en daardoor efficiënter en effectiever kan zijn. "De NVWA moet gedurende dat traject eigenlijk opnieuw ontworpen worden, zou ik bijna zeggen, opnieuw worden ingericht."

Dat is een langdurig traject, benadrukte Van Dam, en het zou zeker vier jaar duren. Dus tot 2018. Hij noemde het ook een risicovol traject. "Bij grote veranderingen in een organisatie loopt per definitie niet alles zoals je het vooraf bedenkt, noch budgettair noch qua planning. We zijn nu ongeveer halverwege. Heel belangrijke onderdelen van het plan van aanpak worden in de komende twee jaar uitgerold."

Maar komt de voedselveiligheid in het geding?, vroeg D66 nogmaals. Van Dam: "Voedselveiligheid is primair een verantwoordelijkheid voor het bedrijfsleven. Het bedrijfsleven moet ervoor zorgen dat het voedsel dat het produceert en op de markt brengt, veilig is." Het leek of de staatssecretaris de woorden van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid alweer was vergeten: "Bedrijven laten veelal economische factoren zwaarder wegen dan de veiligheid van hun product."

Bedrijven laten veelal economische factoren zwaarder wegen dan de veiligheid van hun product

Strenger dan nodig

Ook de politieke partijen ter rechterzijde waren niet tevreden over het functioneren van de NVWA, maar dan om andere redenen. "Ze moeten efficiënter gaan werken en de kosten in de hand houden", mopperde VVD-Kamerlid Helma Lodders. Ze peinst er niet over om "nog meer geld" aan de voedselwaakhond uit te geven.

SGP-Kamerlid Elbert Dijkgraaf benadrukte dat verschillende brancheorganisaties in de voedselketen vinden dat de NVWA de wetgeving strenger interpreteert dan nodig. "Ze zou te strenge grenswaarden hanteren voor allergenen. Er is ook veel onvrede over de boetes. LTO heeft om en nabij de negentig klachten."

In december 2016 volgde een nieuw plan van aanpak voor de NVWA. De wens werd nu dat de reorganisatie in 2020 voltooid zou zijn. Is er ondertussen al iets veranderd? Van Silfhout: "Niet veel. Oké, er is minder bezuinigd dan aangekondigd. Er zijn honderd jonge mensen binnengehaald. Heel goed, maar ze zijn nog wel groen achter de oren. Om echt een goede inspecteur te worden is bijna tien jaar opleiding nodig."

Belangen lopen door elkaar

En er is geen discussie geweest over de ministeriële verantwoordelijkheid, moppert Van Silfhout. "De opsporingsdienst is er zelfs bijgekomen, waardoor de organisatie helemaal verworden is tot roerei. Er spelen economische belangen, veiligheidsbelangen en juridische belangen door elkaar. Zo kan iedereen verstoppertje spelen. Minister Schippers kan verwijzen naar staatssecretaris Van Dam, die vervolgens niets mag zeggen omdat er een strafrechtelijk onderzoek loopt."

Met deze analyse is minister Edith Schippers van volksgezondheid het helemaal niet eens. "Elke melding wordt serieus bekeken en geanalyseerd op welk risico het met zich meedraagt. We kunnen het budget van de NVWA wel verhogen, maar ik weet niet of het voedsel daar veel veiliger van wordt", zei de minister donderdag bij 'Nieuwsuur'.

Schippers vulde bij het tv-programma 'Jinek' haar woorden als volgt aan: "De toezichthouder heeft bij de fipronilcrisis hard en rigoureus ingegrepen. De NVWA heeft steeds de voedselveiligheid vooropgezet."



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
De klassieke methode van een inspecteur die gewapend met een notitieblok binnenvalt, voldoet niet meer

Ik vind het echt onvoorstelbaar dat er geen alarmbellen afgaan als je een giftige stof aantreft in een kippenstal

Bedrijven laten veelal economische factoren zwaarder wegen dan de veiligheid van hun product