Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Sigarettenbranche is kind aan huis in Den Haag

home

Joop Bouma

Café in Den Bosch, eind 2008, waar uit protest tegen het rookverbod de asbakken weer op tafel werden gezet. FOTO © ANP

Twee Amerikaanse wetenschappers vinden dat Nederland het oor te veel laat hangen naar de tabaksindustrie. Fabrikanten zouden volop ruimte krijgen om het tabaksbeleid te beïnvloeden, zoals tijdens de discussie over het rookvrij maken van de horeca in 2009. Het beeld doemt ook op uit de documenten die Trouw opvroeg bij vijf ministeries en analyseerde.

Uit een recente e-mail van marktleider Philip Morris aan het ministerie van financiën: "Philip Morris Holland en het ministerie van financiën kennen een lange traditie van dialoog en wij hebben in het verleden vaak presentaties gegeven over internationale ontwikkelingen en diverse internationale belastingmodellen die altijd zeer werden gewaardeerd en als verrijkend werden ervaren. Wij hopen dat we deze traditie voort kunnen zetten." De ambtenaar antwoordde: "Wij staan er best voor open jullie verhaal aan te horen. (...) Philip Morris is welkom om een keer op Financiën langs te komen."

Hoewel Nederland een internationaal verdrag tekende dat overheden verplicht zeer terughoudend zijn in contacten met tabaksfabrikanten, is de branche van sigaretten en shag kind aan huis in Den Haag. Niet alleen de ministeries van financiën en economische zaken, maar ook volksgezondheid onderhouden intensieve contacten met de tabaksindustrie. Ambtenaren leggen bedrijfsbezoeken af bij sigarettenfabrikanten en de tabakslobbyisten lopen in en uit bij de ministeries.

De e-mail van Financiën illustreert de welwillendheid waarmee de tabaksindustrie in Nederland wordt bejegend. Rokers brengen een smak accijnsgeld op, 2,1 miljard vorig jaar. De brancheorganisaties van de tabakssector, maar ook individuele firma's zijn welkom op de departementen. Ze mogen meepraten over beleid. Ze ontmoeten bewindslieden. Ze gaan met elkaar op bedrijfsexcursie.

Afgelopen zomer reisden ambtenaren van Economische Zaken, Financiën en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) op uitnodiging van de shaglobby naar Biggelaar Tabak in Roosendaal, producent en exporteur van shag en sigaretten. Na een rondleiding luisterden ze naar presentaties over Europese regelgeving, accijnzen en het internationale tabaksverdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

De invloed van de tabakslobby doet niet onder voor die van de energiesector en de landbouw. Maar er is een verschil: de producten van de tabaksbranche eisen een zware tol op het terrein van de volksgezondheid: jaarlijks overlijden in Nederland 22.000 mensen door tabak. Roken en meeroken is de belangrijkste vermijdbare doodsoorzaak in Nederland. Volgens gezondheidsexperts is er geen onderwerp waar met preventiebeleid méér is te bereiken.

De bewindsvrouw op VWS, Edith Schippers (VVD), vindt dat 'mensen keuzevrijheid moeten hebben om hun eigen leefstijl te bepalen'. Dat blijkt uit een reactie van Schippers op een brief van de winkelierskoepel Detailhandel Nederland over het beleid van Eurocommissiaris Dalli (volksgezondheid). 'Dalli lijkt een rookvrije Europese Unie voor te staan', schreef Patricia Hoogstraten van de koepelorganisatie bezorgd aan Schippers. 'Wij zijn verheugd dat u in ieder geval een liberale insteek heeft. We zouden dan ook graag samen met u optrekken tegen eventuele Europese anti-tabaksmaatregelen die hun doel voorbij schieten.' De minister van VWS: 'Ik heb begrip voor uw terughoudendheid waar het gaat om nieuwe Europese maatregelen op het gebied van tabaksproducten.'

Eén van de eerste wapenfeiten van Schippers was het afkappen van de subsidie van de stichting volksgezondheid en roken Stivoro. Schippers moet drastisch bezuinigen. Ze vindt dat burgers hun eigen keuzes moeten maken, ook over roken, dat is niet aan de overheid. Voor Stivoro is geen plaats meer in dat beleid.

De tabaksbranche, inmiddels gewend aan ministers die vonden dat de overheid een taak heeft in het ontmoedigen van roken, beleeft met Schippers gouden jaren: een volkgezondheidsminister die weinig ziet in tabaksontmoediging. Wat wil je als omstreden bedrijfstak nog meer? Els Borst (D66), Hans Hoogervorst (VVD), Ab Klink (CDA) en ook blauwe-maandag-minister Eduard Bomhoff (LPF) - ze hadden weinig op met de tabakslobby en veel met tabakspreventie. Schippers vaart een andere koers, blijkt ook uit interne documenten van haar ministerie.

Trouw vroeg dit voorjaar bij vijf ministeries om de documenten op het gebied van tabaksbeleid in de afgelopen tien jaar. Onlangs hebben zij ongeveer tweeduizend recente tabaksstukken openbaar gemaakt. Honderden documenten zijn geweigerd. In vele stukken zijn passages onleesbaar gemaakt, auteursnamen geschrapt of de namen van afzenders en ontvangers verwijderd.

Bij de beslissingen over openbaarmaking hebben de ministeries de uitzonderingsbepalingen in de Wet Openbaarheid van Bestuur maximaal benut. Algemene Zaken, het ministerie van premier Mark Rutte, weigerde inzage in brieven van burgers over het tabaksbeleid. Ook de antwoorden op die brieven bleven onder de pet. Openbaarmaking zou de privacy van de briefschrijvers aantasten en hen 'onevenredig benadelen', oordeelde het ministerie. Het weglakken van de namen - een werkwijze die in de ambtelijke stukken van de andere ministeries uitputtend is toegepast - lijkt niet te zijn overwogen.

Uit de documenten blijkt dat er op ambtelijk niveau bij VWS veelvuldig contacten zijn met de industrie. En niet alleen over 'technische zaken', zoals Schippers begin deze maand antwoordde op Kamervragen van de SP na een uitzending van het tv-programma 'Zembla' over haar tabaksbeleid.

Uit een e-mail van een ambtenaar (NAAM WEGGELAKT) van VWS aan Philip Morris Benelux van 29 januari 2010: 'Zoals jullie weten zit ik sinds enkele maanden op het tabaksdossier. Maar ik heb me in die tijd nog niet echt kunnen verdiepen in het productieproces van de sigaret. Graag zou ik daarmee nog eens wat uitgebreider kennis maken en ik vroeg me af of er bij jullie de mogelijkheid is op een keer een werkbezoek af te leggen in een van jullie fabrieken. (...) Vanuit ons team zou ik eventueel een of twee collega's willen meenemen.' Het antwoord van Philip Morris: 'Dat is zeker mogelijk. Wat ons betreft is (NAAM WEGGELAKT) uiteraard ook van harte welkom.' Op 11 maart 2010 bezochten vier VWS-ambtenaren de Philip Morrisfabriek in Bergen op Zoom.

In september 2010 stuurde een ambtenaar (NAAM WEGGELAKT) van de directie Voeding, Gezondheidsbescherming en Preventie van VWS, een e-mail aan de 'Beste leden van de tabaksindustrie'. De industrie maakte zich zorgen over de Europese verplichting dat zij alle toevoegingen aan tabak (zoals smaak- en geurstoffen) bekend moeten maken.

De industrie zette jaren geleden al een krachtige lobby op tegen de publicatie van additieven, eerst om de maatregel te voorkomen, vervolgens om de regeling zo ver mogelijk af te zwakken. VWS was in Brussel betrokken bij de EU-discussies over de richtlijn voor ingrediënten. Maar de shagfabrikanten, de Vereniging Nederlandse Kerftabakindustrie (VNK), waren ontevreden over het verloop. De ambtenaar van VWS: 'Vanuit de VNK kreeg ik het bericht dat veel fabrikanten in de richtlijnteksten de eerdere inbreng van Nederland onvoldoende konden herleiden. Ik wil daarop in zijn algemeenheid antwoorden dat de invloed van Nederland binnen het Europese krachtenveld soms beperkt is en dat inbreng vanuit Nederland niet altijd leidt tot concrete resultaten. (...) Wat dat betreft lijkt het me goed om een realistisch verwachtingspatroon te creëren over wat Nederland wel of niet kan bereiken'.

De onderliggende boodschap was: we hebben ons best gedaan voor jullie, aan ons lag het niet. De industrie had ook niet anders verwacht. In een eerdere e-mail stelden de shagfabrikanten, de Stichting Sigarettenindustrie en Philip Morris Benelux dat ze 'na het gesprek met VWS in juni 2010 het volste vertrouwen hadden in de inzet van Nederland voor een ingrediëntenregeling op basis van gedegen wetenschappelijk bewijs'.

Vooral Financiën denkt volop mee met de industrie. En omgekeerd de industrie met Financiën. Afgelopen donderdag eindigde in Genève, op het hoofdkantoor van de WHO, een driedaagse werkconferentie van het Framework Convention on Tobacco Control (FCTC), het internationale verdrag dat Nederland met nog 173 andere landen ondertekende. Een werkgroep moet met voorstellen komen voor het gebruiken van geld uit de tabaksaccijns voor het ontmoedigingsbeleid.

Het is een heikel punt voor de industrie. Als er ineens veel geld beschikbaar komt voor tabaksontmoediging gaan mensen minder roken en dat zou dus grote gevolgen hebben voor de omzet. In vrijwel geen enkel land worden accijnsinkomsten ingezet voor tabaksbeleid. De belastingopbrengsten verdwijnen in de schatkist. De landen van de EU hebben zich altijd verzet tegen het 'oormerken' van accijnsinkomsten.

Financiën was deze week in Genève om de Nederlandse accijnsbelangen te verdedigen. De fabrikanten stuurden op 13 januari van dit jaar een ongeruste brief aan staatssecretaris Weekers (VVD) van financiën. De brief moest hem 'met spoed in handen' worden geduwd. De tabakssector was er achter gekomen dat Nederland zich niet had aangemeld voor de WHO-werkgroep. Twee dagen later, al op 15 januari, sloot volgens de industrie de aanmeldtermijn.

In de brief schreef de tabaksindustrie dat beslissingen in Genève van grote invloed zijn op de politieke besluitvorming in Nederland. 'Wij geloven dat het van wezenlijk belang is dat Financiën zitting neemt in de werkgroep om een sleutelrol te spelen bij het vormgeven van deze internationale richtsnoeren', aldus de brief. 'Actieve betrokkenheid bij het werkgroepproces van de FCTC is de beste manier om ervoor te zorgen dat de belangen van uw fiscale beleid worden gerespecteerd.' Nederland moest zich met spoed alsnog aanmelden voor de werkgroep, vond de industrie.

Hoewel veel landen een gemengde delegatie van ambtenaren van Volksgezondheid en Financiën afvaardigden naar Genève, was Nederland vertegenwoordigd door twee ambtenaren van het directoraat Douane en Accijnzen van Financiën. Eén van hen, beleidsadviseur Mark Jacobs, verzette zich tegen het oormerken van tabaksinkomsten. Het zou de weg maar openen voor andere belangengroeperingen zoals de milieubeweging, om accijnsgeld te oormerken, aldus Jacobs.

"Het waren de argumenten die je ook van de tabaksindustrie hoort", zegt Margaretha Haglund, adviseur van het Zweedse instituut voor volksgezondheid, die de besloten conferentie in Genève bijwoonde.

Dit is het eerste artikel van een korte serie over het tabaksbeleid in de afgelopen tien jaar. Dit project wordt financieel gesteund door KWF Kankerbestrijding. Deze organisatie is niet betrokken bij de totstandkoming van de artikelen of de keuze van de onderwerpen.

Ministerie van financiën: Het was ons eigen besluit om naar Genève te gaan
In een reactie zegt het ministerie van financiën dat de spoedbrief van de tabaksindustrie geen rol heeft gespeeld in het besluit om naar Genève te gaan.

"Het secretariaat van de Wereldgezondheidsorganisatie heeft ons op 20 december 2011 gevraagd om voor 31 januari 2011 door te geven of wij in de werkgroep wilden deelnemen. In de tussentijd hebben wij inderdaad de brief van de industrie ontvangen, maar hoewel Financiën open staat voor signalen uit de samenleving, maken wij een zelfstandige afweging of deelname opportuun is."

Ab Klink: Analyse Amerikanen is armoedig
Ab Klink, van 2007 tot 2010 minister van volksgezondheid in het kabinet Balkenende IV, vindt de kritiek van Amerikaanse wetenschappers op zijn beleid rond de rookvrije horeca (zie pagina 3 van de nieuwskrant) armoedig. Hij mist in de analyse de impact die de rechtszaken van de kleine horeca hadden op het beleid. "De handhaving is er ernstig door bemoeilijkt, mede door tegenstrijdige rechterlijke uitspraken."

In april 2009 oordeelde de rechtbank in Groningen dat de Staat op grond van de Tabakswet boetes kon opleggen aan overtreders van het rookverbod, een maand later oordeelde een rechter in Breda dat de wettelijke grondslag voor die boetes ontbrak. Diezelfde zomer kwamen de gerechtshoven in Leeuwarden en Breda tot hetzelfde oordeel. De Hoge Raad stelde in februari 2010 de Staat weer in het gelijk. Klink: "In het voorjaar van 2009 is de handhaving opgeschort. Dat heeft een behoorlijke impact gehad, mede doordat de rechterlijke uitspraken werden geduid als het definitieve afscheid van het rookverbod."

De oud-minister vindt de deze week gepubliceerde studie van wetenschappers van de Universiteit van Californië te pover. Achteraf is het altijd makkelijk praten, vindt hij.

Klink citeert een uitspraak van schrijfster en rechtsfilosoof Marjolijn Februari, onlangs tijdens de Dag van de Filosofie. Zij vindt dat wetenschappers zich in hun analyses te graag laten leiden door Captain Hindsight, een figuur uit de tv-tekenserie 'South Park'. Hindsight komt na calamiteiten aangevlogen en weet perfect te melden wat er mis is gegaan en hoe het drama te voorkomen was geweest. Klink: "Captain Hindsight legt achteraf de vinger altijd op de goede plek en is weergaloos in duiding. Daarom vind ik deze analyse armoedig."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.