Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Schuilt er achter alle takken van wetenschap één werkelijkheid?

Home

Willem Schoonen

Telescopen op observatorium op Hawaii. © Moment Editorial/Getty Images
Wetenschap

Gloort er een nieuw tijdperk voor de wetenschap, een tijdperk waarin de werkelijkheden die nu studieobject zijn van heel verschillende wetenschappen samenvloeien in een wonderlijk geheel? De vraag stellen was genoeg om een flinke zaal vol te krijgen, afgelopen maandag in Amsterdam.

Aanleiding voor de bijeenkomst was de publicatie van een boek van hersenwetenschapper Sarah Durston, verbonden aan de Universiteit Utrecht, en de Brabantse psychotherapeut Ton Baggerman. Titel van het boek: 'The Universe, Life and Everything'. Een pretentieuze titel, bekent Durston. Maar hij dekt de lading wel, in zekere zin. In het boek doen Durston en Baggerman verslag van gesprekken die ze met wetenschappers hebben gehad over de grote raadsels waarmee de wetenschap worstelt, zoals ontstaan en aard van het universum en de vraag wat bewustzijn eigenlijk is.

Lees verder na de advertentie

Die gesprekken zijn soms fascinerend, maar vaak behoorlijk abstract en ingewikkeld. En tot een oplossing van die grote raadsels in de wetenschap komt het niet, dat zou ook te veel gevraagd zijn. Maar de achterliggende idee is dat wetenschappers zo ver hebben ingezoomd op hun studieobject dat ze het geheel niet meer kúnnen zien. We zouden een heel nieuw paradigma nodig hebben, een nieuw wetenschappelijk kader, waarmee natuurkunde, kosmologie, biologie en hersenwetenschappen worden samengebracht in één kijk op de werkelijkheid.

Een mens hééft geen gedrag; het gedrag is deel van wat die mens ís

Sarah Durston, hersenwetenschapper

Het mooie is dat Durston en Baggerman met deze zoektocht zijn begonnen omdat ze in hun eigen praktijk op grenzen stuiten. Durston zoekt in de hersenen naar oorzaken van psychische aandoeningen als ADHD. Er is natuurlijk een relatie tussen processen in het brein en gedrag, maar de biologie van het brein laat zich niet direct vertalen in een symptoom of aandoening.

Durston: "We zijn gewend te zeggen dat mensen bepaald gedrag hebben. Maar een mens hééft geen gedrag; het gedrag is deel van wat die mens ís." En zo stuit Baggerman op de grenzen van de psychiatrie, die een mens identificeert met een aandoening die in de handboeken is te vinden, en niet meer kijkt naar de hele mens.

Geest en brein

Het is terug te voeren op de tweedeling van lichaam en geest, die werd aangebracht bij het begin van de Verlichting, een kleine vier eeuwen geleden, en die ons sindsdien met de paplepel is ingegoten. De filosofie heeft intussen wel geleerd bewustzijn niet te zien als iets wat los zou staan van het lichaam, maar als een eigenschap van heel het wezen. Maar in de medische en de hersenwetenschappen viert de tweedeling nog hoogtij, zij het dat 'geest' is vervangen door 'brein'.

Hun zoektocht brengt Durston en Baggerman onder anderen bij Erik Verlinde, de Amsterdamse natuurkundige die de aandacht heeft getrokken met zijn kijk op de zwaartekracht. In de theorie van Verlinde is de zwaartekracht niet de fundamentele kracht die hij in de klassieke natuurkunde van Newton en ook bij Einstein nog was, maar een fenomeen dat voortkomt uit een onderliggende fysische structuur. Net zoals de druk van een gas geen grijpbare grootheid is, maar de resultante van de bewegingen van zijn moleculen.

Onze macrowereld zou weleens meer verstrengeld kunnen zijn dan wij denken, is de ver­on­der­stel­ling

"Niet alles is terug te voeren op de bouwstenen van de materie", zegt Verlinde. In een holistische kijk op de werkelijkheid worden fenomenen zichtbaar die daarbovenuit stijgen. De zwaartekracht is zo'n fenomeen. En het bewustzijn kan het zijn. Fysici praten niet graag over bewustzijn, zegt Verlinde; veel te moeilijk. Maar het is wel duidelijk dat bewustzijn niet te vinden is in de fundamentele bouwstenen van de mens, ook niet in de hersencellen. Of, zoals Trouw-columnist Bert Keizer ooit schreef: Als je het schedeldak licht, vind je geen gedachten.

Durston en Baggerman laten zich op hun zoektocht vooral leiden door de moderne natuurkunde, de kwantummechanica, die een eeuw geleden tot ontwikkeling kwam. Een wonderlijke tak van wetenschap, die al heeft geïnspireerd tot de wildste ideeën, omdat hier dingen mogelijk zijn die ieder voorstellingsvermogen te boven gaan. Elementaire bouwstenen zoals fotonen, lichtdeeltjes, zijn er zowel deeltje als golf. Deeltjes kunnen op meerdere plaatsen tegelijk zijn. En ze kunnen over oneindige afstanden met elkaar verbonden blijven.

Verstrengeling

Dat laatste fenomeen was zelfs voor de natuurkundigen die het in hun theorie zagen opduiken moeilijk te aanvaarden, maar het is inmiddels bewezen in experimenten over afstanden van duizenden kilometers. Verstrengeling, heet het. Elementaire deeltjes die ooit verstrengeld zijn geraakt blijven verbonden, ook al bevinden ze zich in verschillende uithoeken van het universum. Als je het deeltje hier iets doet, raakt dat ook het deeltje daar, terwijl er over die enorme afstand geen enkele kracht kan werken.

De verleiding is groot dat fenomeen in de kwantumwereld van elementaire deeltjes, door te trekken naar de macrowereld waarin wij leven. Die weerstaan Durson en Baggerman niet, en dat brengt hen bij de interconnectiviteit, die zich voordoet in bijvoorbeeld de ecologie als het gedrag van twee delen van een ecosysteem op elkaar lijkt te zijn afgestemd zonder dat er een causaal verband is. En het brengt hen bij een fenomeen dat iedereen weleens heeft ervaren: je denkt aan je schoonmoeder, de telefoon gaat, en raad eens wie er aan de lijn hangt...

Onze macrowereld zou weleens meer verstrengeld kunnen zijn dan wij denken, is de veronderstelling. En daarvoor is in de kwantummechanica nog meer inspiratie te vinden. Want het is daar heel gebruikelijk dat een deeltje tegengestelde eigenschappen kan hebben. Het kan bijvoorbeeld linksom én rechtsom draaien, maar maakt pas een keuze als iemand kijkt. Wij zijn gewend aan een werkelijkheid die zijn eigenschappen heeft, ook als wij helemaal niets waarnemen. In de kwantumwereld komen werkelijkheden voor die in dat geval geen kleur bekennen.

Revoluties

Sommigen hebben de conclusie getrokken dat hiermee het onderscheid tussen subject en object is opgeheven; ze maken deel uit van hetzelfde systeem. Voeg dit bij verstrengeling en interconnectiviteit, en je voelt de bodem groeien.

Maar je voelt je ook lichtelijk van de bodem loskomen. En dat gaat verder als het volgende element wordt toegevoegd: het idee dat niet-materiële fenomenen, zoals bewustzijn, gedachten en waarden, de werkelijkheid evenzeer bepalen als de harde materie die we uit de natuurkunde kennen.

Ook geliefden kunnen innig verstrengeld zijn, maar zijn daarmee nog geen natuurkunde

En nu gaat het hard, want als dat het geval is, dan zou het heel goed kunnen zijn dat het bewustzijn, dat jij nu nog ziet als iets persoonlijks, deel is van een universeel bewustzijn, een panpsyche. En kijkend naar die wonderlijke fenomenen in de kwantummechanica, zou het kunnen zijn dat de ontwikkeling van de werkelijkheid en de evolutie van het leven niet wordt geregeerd door het toeval, zoals ons is geleerd, maar een richting heeft en een doel.

Dit zijn geen nieuwe ideeën, ze doen al de ronde sinds de grote Griekse filosofen en schoten wortel in het christendom. Maar daarvoor wordt dan nu geput uit de moderne natuurkunde. Vraag is of je de kwantummechanica daarmee niet uit haar verband rukt. Ook geliefden kunnen innig verstrengeld zijn, maar zijn daarmee nog geen natuurkunde.

Tweede vraag is of het überhaupt denkbaar is dat er één alomvattend paradigma wordt ontwikkeld waarin alle wetenschappen worden verenigd. Durston en Baggerman hebben dat idee verwoord in de titel van hun boek. Een onwaarschijnlijk idee. Er zijn voortdurend vernieuwingen in de wetenschappen, revoluties, paradigmawisselingen, zoals de kwantummechanica er een was. Er zijn er sindsdien vele geweest in de verschillende takken van wetenschap. En er zullen nog vele volgen. Maar of die alle wetenschappen zullen verenigen in één kader is allerminst zeker.

De uitbundige bloei van de wetenschappen sinds het begin van de Verlichting in de zeventiende eeuw bracht wetenschappers tot het idee dat uiteindelijk alles wat we waarnemen is te herleiden tot natuurkunde. Het is deze illusie geweest die de wetenschappen heeft gedreven tot hun grenzen. De grenzen die aanleiding waren voor de zoektocht van Durston en Baggerman. Dan verwacht je toch niet thuis te komen met een theorie van alles.

Sarah Durston & Ton Baggerman, The Universe, Life and Everything, Amsterdam University Press. Het boek is in pdf gratis te downloaden via aup.nl en via oapen.org



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Een mens hééft geen gedrag; het gedrag is deel van wat die mens ís

Sarah Durston, hersenwetenschapper

Onze macrowereld zou weleens meer verstrengeld kunnen zijn dan wij denken, is de ver­on­der­stel­ling

Ook geliefden kunnen innig verstrengeld zijn, maar zijn daarmee nog geen natuurkunde