Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Schreeuwen of zwijgen om Arjan Erkel

Home

Wendelmoet Boersema

Nog een paar dagen en Arjan Erkel, die de missie leidde van Artsen zonder Grenzen in Dagestan, zit al een jaar vast op een onbekende plek ergens in de Kaukasische bergen. Op 12 augustus vorig jaar werd Erkel na een bezoek aan zijn vriendin in het dorpje Spoetnik bij de Dagestaanse hoofdstad Machatsjkala door gewapende onbekenden in een Lada gesleurd en ontvoerd. Erkel werkte sinds april vorig jaar in Dagestan, de onrustige, door corruptie en misdaad geteisterde buurrepubliek van Tsjetsjenië.

Een zeer recent en duidelijk levensteken van Erkel werd half juni afgeleverd bij de Nederlandse ambassade in Moskou. De 'postbode' van deze video was een medewerker van de Russische geheime dienst FSB, die beweerde het levensteken te hebben ontvangen van infiltranten uit het criminele Tsjetsjeense circuit. Op de video vraagt een redelijk gezond ogende Arjan aan zijn familie of ze losgeld willen betalen.

De video is slechts de tweede keer dat wezenlijke informatie naar buiten komt, na de recente publicaties in de Russische krant Novaja Gazeta en NRC Handelsblad over twee foto's van Arjan die eind maart bij Buitenlandse Zaken in Den Haag werden afgeleverd.

Het bewijs dat Erkel in ieder geval begin juni nog leefde kwam twee weken nadat premier Balkenende bij zijn bezoek aan de EU-Ruslandtop in St. Petersburg de zaak Erkel in zijn persoonlijke onderhoud met president Poetin aan de orde stelde. Volgens Balkenende was Poetin goed op de hoogte. Sindsdien wordt vanuit Moskou extra druk uitgeoefend op de onderzoeksteams in de Kaukasus, zo is de indruk bij betrokkenen.

Hoe kwam dit tweede levensteken van Arjan bij de FSB, en waarom is het de Russen dan tot nu toe niet gelukt Erkels verblijfplaats vast te stellen? Het Russische onderzoek naar Erkels ontvoering is in handen van organen van het Russische ministerie van Binnenlandse Zaken, maar het kan niet anders of ook de geheime dienst is bij het onderzoek betrokken. Wie zit er achter de ontvoering, en wordt er losgeld geëist? Zijn het Tsjetsjenen, zijn het de Russen of op geld beluste criminelen? Is er al onderhandeld?

Vragen, vragen. Vragen zijn er genoeg rond de zaak Erkel. Maar de grote vraag is of de antwoorden de vrijlating van Erkel zullen bespoedigen of juist belemmeren. En de vrijlating, het leven, van Arjan Erkel is zonder enige twijfel het belangrijkste voor alle betrokkenen. Gerichte speculaties rond het hoe en waarom van Erkels ontvoering deden en doen de zaak geen goed. De familie van Erkel is terecht bang de ontvoerders voor het hoofd te stoten. Bovendien was sommige berichtgeving voor de familie, ook voor die van Erkels vriendin in Dagestan, psychisch een zware belasting.

Eind juni, na de publicaties over de foto's, kreeg de familie Erkel specialistische begeleiding van Buitenlandse Zaken. In diezelfde publicatie werd gerept van een ontmoeting van Erkel met twee Amerikaanse diplomaten, van wie een bij nadere beschouwing een militaire waarnemer bleek te zijn. Deze Amerikanen werden gevolgd door de FSB, die daarom ook Erkel gevolgd zouden hebben. Hierover zegt AzG-woordvoerster Marieke van Zalk nu dat er ,,geen reden is om deze ontmoeting in verband te brengen met de ontvoering. Dat het een militaire waarnemer betrof wisten we eerst niet, want daar willen wij niet mee geassocieerd worden. Maar ontmoetingen met humanitair ambassade-personeel zijn heel gebruikelijk.''

De Russische journalist Vjatsjeslav Izmajlov van Novaja Gazeta die het bestaan van de foto's onthulde is tevens majoor b.d. Hij kent de 'ontvoeringsindustrie' in de roerige Kaukasus door en door. Tot 1998 was hij betrokken bij de onderhandelingen over honderden ontvoeringen in en rond Tsjetsjenië, van Russische soldaten, maar ook Tsjetsjenen, vrouwen, kinderen en buitenlanders. Tweehonderd kwamen er vrij tegen losgeld. Izmajlov volgt de zaak Erkel, maar de zaak is in Rusland lang geen voorpaginanieuws.

Ook Izmajlov gelooft dat Arjans zakenafspraak met de Amerikanen vlak voor zijn ontvoering geen verband houdt met de zaak. ,,De ontvoerders hebben slechts één doel'', aldus Izmajlov. ,,Artsen zonder Grenzen moet weg uit de Kaukasus. De organisatie informeert de wereld over schendingen van de mensenrechten die in Tsjetsjenië dagelijks plaatsvinden.'' Vooral over het terugsturen van vluchtelingen naar Tsjetsjenië - de officiele politiek van het Kremlin - is AzG kritisch geweest.

Naar schatting zijn in totaal sinds het uitbreken van de oorlog in Tsjetsjenië meer dan duizend mensen ontvoerd. Een van de recente gevallen was eveneens een AzG-medewerker, de Amerikaan Kenny Gluck. Hij zat bijna een maand vast begin 2001. De FSB claimde aanvankelijk hem in een speciale operatie te hebben bevrijd, maar zelf verhaalde hij dat zijn ontvoerders hen op de dag van hun 'bevrijding' via-via wegbrachten. Gluck heeft over de identiteit van zijn ontvoerders verder nooit willen speculeren en werkt niet meer in Rusland.

De eerste maanden na Erkels ontvoering hielden alle betrokkenen de kaken op elkaar. Ook de pers, op nadrukkelijk verzoek van Artsen zonder Grenzen en de familie Erkel. Grootscheepse hulp aan Moskouse ziekenhuizen door AzG na afloop van het gijzeldrama in november werd aanvankelijk ook stilgehouden om de zaak Erkel niet te schaden. Van de ontvoerders werd het eerste half jaar niets vernomen. De stilte werd in december vorig jaar verbroken door Artsen zonder Grenzen. Zij startten een advertentiecampagne, in februari gevolgd door een internetactie. De Europese Unie deed een oproep het onderzoek naar de ontvoering te bespoedigen.

Erkels familie kwam in het geweer en vroeg zelfs de paus om hulp. Oud-president Michail Gorbatsjov werd ingeschakeld, president Poetin aangeschreven. Of het allemaal hielp, daarover tastte men in het duister. De strategie van Erkels collega's van veel lawaai maken werd niet gevolgd door Buitenlandse Zaken. Zij bleven de kanalen van stille diplomatie bewandelen.

Begin april stonden vader Dick en broer Diederik Erkel al op het vliegveld in Moskou, op weg naar Dagestan met een petitie, toen ze plotseling op verzoek van Buitenlandse Zaken werden teruggeroepen. Een demonstratie voor het Russische parlement en het aanbieden van ruim 300000 handtekeningen vonden twee dagen later wel doorgang.

Even leek de regie zoek en leken de verschillen in aanpak - schreeuwen om aandacht of diplomatiek zwijgen - te botsen. Bij sommige medewerkers van Artsen zonder Grenzen heerst bovendien grote frustratie over het optreden van de autoriteiten, niet alleen de Russische, maar ook de Nederlandse. Begrijpelijk, gezien de grote bezorgdheid om het lot van hun collega en de traagheid van het onderzoek.

Ook legt de ontvoering van Erkel druk op het humanitaire werk van de organisatie in de Kaukasus. Sinds de verdwijning van Erkel is de hulpverlening zo goed als opgeschort. Achteraf bleek dat het overhaast terugroepen van de familie Erkel in verband stond met het eerste levensteken, de foto's en een telefoontje met Erkels mobieltje. Eerder in maart hadden autoriteiten in Dagestan bericht dat Erkel in leven was, maar zij trokken hun uitlatingen even later schielijk weer in.

Artsen zonder Grenzen in Amsterdam benadrukt dat de samenwerking met Buitenlandse Zaken altijd goed is verlopen. Regelmatig vindt overleg plaats, ook in aanwezigheid van de familie Erkel. ,,Daar wordt soms stevig gediscussieerd over de te volgen strategie'', aldus

AzG-woordvoerster Marieke van Zalk. ,,Wij realiseren ons heel goed dat we verschillende rollen en verantwoordelijkheden hebben, maar we staan niet lijnrecht tegenover elkaar. Wij geloven dat Buitenlandse Zaken veel heeft gedaan om op diplomatiek niveau Arjans zaak onder de aandacht te brengen. Maar, gezien het uitblijven van resultaat, is het gewoon niet genoeg. Wij denken dat stevige politieke druk op de Russen moet worden uitgeoefend om Arjan vrij te krijgen. Uiteindelijk ligt de oplossing in Rusland.'' Buitenlandse Zaken geeft nog steeds geen commentaar, ook niet op de samenwerking met AzG.

De indruk bestaat bij betrokkenen dat de ontvoering niet lang meer zal duren. Maar een jaar is voor 'Kaukasische begrippen' niet lang. Er zijn ontvoeringen opgelost na twee jaar, of langer. ,,Tijd is voor ons in deze zaak een abstract begrip'', zegt Van Zalk. ,,Het eerste half jaar dat Arjan verdwenen was en we radiostilte in acht namen, duurde een eeuwigheid. Ook sinds we van het laatste levensteken vernamen is alweer een maand verstreken. We blijven hopen, we willen optimistisch blijven.''

Dinsdag 12 augustus zal voor Artsen zonder Grenzen in ieder geval niet ongemerkt voorbij gaan. Vader en zus Erkel zullen een demonstratie in Moskou bijwonen, evenals de internationale AzG-staf. Ook in Nederland en Dagestan en op internet vinden acties plaats. Zelfs in Dagestaanse kranten zijn in het Russisch vertaalde brieven van Arjans familie en vrienden verschenen, in de hoop dat ook Arjan deze onder ogen krijgt.

Deel dit artikel