Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

School voor hart, hoofd en handen

Home

Laura van Baars

Les over de bij op de Michaëlschool in Bussum. In het gedachtengoed van grondlegger Rudolf Steiner neemt de natuur een belangrijke plaats in. © Werry Crone

In tijden van bewust leven en onvrede over rendementsdenken kiezen steeds meer ouders voor een vrijeschool. Die biedt alles wat het leven mooi maakt. In ieder geval in de ogen van een volwassene.

Precies over een maand gaat mijn oudste dochter naar school: een uitstekende basisschool die de titel 'excellente school' niet eens ambieert omdat de kwaliteit buiten kijf staat. Een neutrale school, die om de hoek staat en waar veel buurtkinderen naartoe gaan. We verheugen ons er als gezin erg op.

Maar deze voorpret werd de afgelopen weken bruut verstoord. Er meldde zich bij de redactie een woordvoerder van de Vereniging voor vrijescholen. Zijn boodschap: "Het vrijeschoolonderwijs groeit. Steeds meer Nederlanders willen hun kind op een vrijeschool plaatsen, maar we krijgen veel te weinig ruimte om nieuwe scholen te stichten om die kinderen te kunnen opvangen." Voor mij was er geen vuiltje aan de lucht: typisch een uitzoekklusje voor een onderwijsredacteur.

De enige herinnering die ik zelf had aan de vrijeschool, dateert uit het begin van de jaren negentig. Op mijn eigen Montessorischool stroomden de vrijeschoolkinderen in de bovenbouw massaal in. In groep 7 vertelden ze dat ze Duits, toneel en heemkunde hadden gehad op de vrijeschool en over vuur hadden leren springen, maar schrijven en lezen konden ze niet. Eindeloze uren besteedden ze nog aan bijles na school. Op de Montessorischool werd flink geschamperd over de antroposofen.

Is dat onderwijs van de Oostenrijkse filosoof Rudolf Steiner inderdaad het type school dat twintig jaar later zo in de lift zit? Om een goed beeld te krijgen, duik je eerst in de feiten. Er zijn inmiddels 89 vrijescholen in Nederland, waarvan er de laatste twee jaar in ieder geval vijf zijn ontstaan: basisscholen in Rotterdam en Amsterdam, middelbare scholen in Heerlen, Roermond en Zwolle.

Goede resultaten
Hoewel de antroposofische scholen (onder de naam Waldorfscholen) vrijwel overal ter wereld bestaan, zijn er na Duitsland nergens zoveel vrijescholen als hier. Komend schooljaar start er een in Delft, die meteen van start gaat met twee brugklassen. De Amsterdamse middelbare school Geert Groote lootte afgelopen jaar anderhalve klas uit, zoveel belangstelling was er. De Groningse Parcivalschool is dit jaar bijna de enige in de stad die moet loten. De meeste brugklassers komen van niet-vrijescholen noch van andere 'conceptscholen' als Montessori, Dalton of Jenaplan. Er volgen in Nederland zo'n 23.500 kinderen vrijeschoolonderwijs.

Natuurlijk wil ik weten of al die kinderen inmiddels ook kunnen lezen en rekenen. Volgens Frank de Kiefte, schoolleider van de vrijeschool Michaël in Bussum, zijn sinds de millenniumwisseling de leerachterstanden op de vrijescholen weggewerkt.

"Ons probleem was destijds dat de leerkrachten niet volgens bepaalde methoden werkten, maar hun eigen manier van werken konden ontwikkelen. Dat ging met taal- en rekenen niet altijd goed. Op onze school hebben we nu dezelfde lesboeken voor de cognitieve vakken als op reguliere basisscholen. We hebben een leerlingvolgsysteem en de kinderen doen gewoon tussentijdse Cito-toetsen."

Lees verder na de advertentie
Ons probleem was destijds dat de leerkrachten niet volgens bepaalde methoden werkten, maar hun eigen manier van werken konden ontwikkelen

Creatieve vakken met natuurlijke materialen, zoals bijenwas, krijgen veel ruimte op de vrijeschool. © Werry Crone

De resultaten voor de vrijeschool zijn goed: 60 procent van de leerlingen gaat naar havo/vwo en 40 procent naar vmbo. Landelijk gezien zijn die percentages omgekeerd. Dat is niet voor niets: de vrijeschool is typisch een school voor kinderen van hoogopgeleide ouders. Die proberen wel om meer allochtone kinderen voor de vrijeschool te interesseren, maar vaak mislukken die pogingen. Volgens Aziza Mayo, lector Waarden van het vrijeschoolonderwijs aan de hogeschool Leiden, vinden allochtone ouders de school niet strikt genoeg en wordt de school ook achtervolgd door het imago niet goed genoeg te zijn in taal en rekenen.

Tijdgeest
De meeste leerlingen van Michaël uit Bussum gaan door op een gewone middelbare school, maar sommigen gaan ook naar Amsterdam om vrijeschoolonderwijs te kunnen blijven volgen. In Bussum is weleens onderzocht of er ook een middelbare afdeling gevormd kan worden, maar daarvoor is er in 't Gooi geen ruimte meer. Er zijn voldoende goede middelbare scholen.

Marjanne Koning, vrijeschoolmoeder en lerares uit Almere, is minder tevreden. Haar kinderen moeten naar Amsterdam. "Terwijl ik denk dat er in Almere ook veel animo voor een vrijeschool zou kunnen zijn. Vanuit de overheid is het vrijwel onmogelijk om een nieuwe school te stichten, en jammer genoeg willen andere scholen in de buurt geen vrijeschoolafdeling starten."

De laatste jaren lukt het vooral in krimpgebieden als Zeeland en Limburg om vrijeschoolafdelingen op te richten. Scholen vechten om de leerlingen en proberen zich te profileren. Binnen een bestaande school, soms in een leegstaande vleugel van het gebouw, wordt dan een vrijeschoolafdeling opgericht. Soms trekken docenten uit de Randstad speciaal naar de provincie om op zo'n vrijeschool te kunnen werken. De groei van het vrijeschoolonderwijs is dus ook een kwestie van strategie bij scholen in nood: het trekt leerlingen en goede docenten aan.

Rendementsdenken
Maar duidt dat nu op een exponentiële groei van het onderwijs? "Kijk dan ook eens naar de tijdgeest!", zegt Monique Volman, hoogleraar onderwijskunde aan de Universiteit van Amsterdam aan de telefoon. De ouders die volgens Volman steeds vaker voor de vrijeschool kiezen, zijn vooral hoogopgeleiden met creatieve beroepen. "Deze ouders zijn niet blij met het rendementsdenken, de manier waarop kinderen moeten presteren en worden getoetst. De lat komt steeds hoger te liggen. Sommige ouders vinden dat zielig voor hun kind. Anderen vinden dat er meer is in het leven dan die basis van rekenen en taal. Op de vrijeschool gaat het om brede vorming. Om hart, hoofd en handen."

De laatste jaren lukt het vooral in krimpgebieden als Zeeland en Limburg om vrije­school­af­de­lin­gen op te richten

© anp

De tijd van de moestuintjes en het biologisch eten is natuurlijk ook in het voordeel van de vrijeschool, lacht lector Aziza Mayo. Op een beetje vrijeschool staat een uitgebreide moestuin. Een vak als handvaardigheid telt net zo zwaar mee in de beoordeling als taal en rekenen. "Leerlingen werken met weerbarstige materialen om zichzelf te leren vormen. De idee is dat iedereen wel ergens in uitblinkt."

Mayo weet wel dat de vrijeschool bij sommige mensen weerstand oproept. Niet in de laatste plaats bij de leerlingen zelf. "Kinderen worden er van heinde en verre naartoe gebracht, dus het vraagt wel wat van ze. In de klas wordt ook niet uitgelegd waarom de vrijeschool bepaalde dingen doet. Over een vak als euritmie, bewegingsleer, zijn kinderen meestal niet heel enthousiast. Vrijeschoolonderwijs is ook gewoon klassikaal onderwijs waarbij de leerkracht een heel centrale rol speelt. Veel iPads zijn er meestal niet in de school, en ze worden met mate gebruikt. Daar zitten allemaal ideeën achter, maar dat weten de kinderen niet."

Eenmaal aangeschoven in de klas bij juf Mariëtte Bolier in Bussum, blijkt wat Mayo bedoelt. De tweedeklassers (op de gewone basisschool vierdegroepers) kijken een beetje verbaasd en misschien zelfs licht geërgerd op bij de komst van de verslaggever in de klas. "Waarom is onze school zo bijzonder dat die in de krant komt? Wij doen toch hetzelfde als kinderen op andere scholen?"

Schapenharen fluittasjes
Voor de klas staan een stralende Mariëtte en onderwijsassistent Irma Zwanikken. Ze geven een schilderles. "Met geel en paars gaan jullie nu schilderen in welke stemming de heilige Franciscus verkeerde toen hij in de kerk zat te bidden tot God", kondigt Mariëtte aan. De kinderen schilderen diepgekleurde en lichtere vlakken. Het is stil in de klas. De kinderen lopen op sokken of 'euritmietjes', slofjes waarmee je een stevige grip hebt op de aarde onder je voeten. Aan hun lessenaartjes hangen schapenharen fluittasjes. Er bovenop staan potjes waterverf en twee vellen papier.

Gisteren hebben ze getekend, vandaag is het weer schilderen. Figuratief mag het niet worden, legt Mariëtte uit. "Daar zijn deze kinderen nog te jong voor. We laten ze eerst kennismaken met kleuren en contrasten. Pas in de hogere klassen worden er figuren geverfd."

Irma's enthousiasme danst in haar ogen als ze vertelt dat ze een project hebben van vijf weken over de heilige Franciscus. "We maken toneelstukjes over zijn verhaal. De kinderen internaliseren het helemaal. Volgens de leer van de vrijeschool zijn kinderen op deze leeftijd heel ontvankelijk voor heiligenverhalen. In de volgende klas komen dan de bijbelverhalen, vervolgens Noorse mythologie en Griekse en Romeinse oudheid. In de laatste klas debatteren de kinderen net als in de senaat in Rome."

Vrije­school­on­der­wijs is ook gewoon klassikaal onderwijs waarbij de leerkracht een heel centrale rol speelt

© anp

Het gaat er allemaal om het vlammetje tot ontbranding te laten komen, zegt schoolleider De Kiefte. "En dat lukt volgens ons beter als je dat doet via verhalen. Onze verteltraditie is heel belangrijk. In de kleuterklas hoeven de kinderen nog geen letter te leren, maar er wordt heel veel verteld. Pas later komen de letters, woorden en grammatica. Door het brede aanbod aan vakken hopen we dat de kinderen dan enthousiast zijn geworden om te leren."

IJsbeertjes
In de vijfde klas (groep zeven op een gewone school) blijkt uit navraag het favoriete vak toch het zeer reguliere gym te zijn. Ook leuk vinden de kinderen handvaardigheid bij meester Frans. Ze maken ijsbeertjes van mergel, of volgens Frans Joling "een prachtig, sierlijk ooievaartje" van hout. Leerling Sebastiaan praat vol enthousiasme over een popje dat dankzij scheef geboorde gaatjes in zijn handen langs twee touwtjes omhoog klimt. "In de klassebesprekingen zit ik er als handvaardigheidsleraar altijd bij. Leerlingen worden heel compleet gezien." Die brede beoordeling van kinderen, en de nadruk op verschillen tussen kinderen, is een goede reden dat pesten op de vrijeschool niet zo'n probleem vormt.

De deur uitlopend bij Michaël, kan ik niet anders dan mijn eigen dochter in de weer zien met schilder- en handwerkmaterialen, in de ruime, sfeervol ingerichte klassen, de moestuin en het boomrijke schoolplein met fantasievolle klimrekken. Om het nog maar niet te hebben over de verhaalcultuur op school... De vrijeschool is de wereld zoals je hem graag zou willen zien. Als volwassene.

Aziza Mayo, die zelf naar de vrijeschool ging, herkent het gevoel. "Als je als ouder scholen gaat bekijken voor je kind, maakt de vrijeschool toch weer indruk. Zo ging het ook bij mij. Ik ben zelf een vrijeschoolkind, maar het stond voor mij niet vast dat mijn kinderen er ook naartoe zouden gaan. Ik zette me er aanvankelijk tegen af en hechtte in mijn studie juist veel waarde aan mijn cognitieve ontwikkeling. Maar uiteindelijk kan je voor je kinderen toch geen weerstand bieden aan de schoonheid van de scholen, de zorgvuldigheid van het onderwijs en de aandacht voor de persoonlijkheid van het kind."

De brede beoordeling van kinderen, en de nadruk op verschillen tussen kinderen, is een goede reden dat pesten op de vrijeschool niet zo'n probleem vormt

Overrompeld door de begeestering, de trots en de smaak op de vrijeschool, vraag ik me af: moet ik dan op de valreep toch mijn dochter maar inschrijven? Bij De Kiefte op school is niet zomaar plek. Ieder jaar moet de school een paar kinderen weigeren. Ook ouders van oudere kinderen melden zich: "Ouders die inzien dat hun kind niet zo goed gedijt op een school met een toetscultuur. Of ouders met kinderen met dyslexie: omdat wij heel beeldend werken, kunnen we met die kinderen nog wat verder komen dan een gewone school. We kunnen ze helaas niet allemaal opnemen."

Ouderacademie
Kom je bij ons, zegt De Kiefte, dan kan je je kind ook niet 's ochtends op het plein achterlaten en 's middags weer ophalen. "We verwachten ouderbetrokkenheid. Op vrijdagmiddagen geven sommige ouders speciale workshops." Voor vrijeschoolouders die echt ver mee willen gaan in de school, is er zelfs een speciale ouderacademie waarin je leert om de vakken te ondersteunen. "Dat is natuurlijk nooit verplicht", zegt Mayo, "maar vrijescholen vinden het wel fijn dat bepaalde waarden worden gedeeld. Geen tv-kijken voor kleuters bijvoorbeeld. Of alleen heel bewust tv-kijken. Kies je voor een vrijeschool, dan doe je dat niet zomaar. Het is een echte gemeenschap."

Wil ik zomaar toetreden tot die gemeenschap, die zo overtuigd en begeesterd is van haar eigen waarden? Wil ik mijn kind ook laten opgroeien binnen dit waardenpatroon, dat prachtig is maar ook allesomvattend? Mijn keuze is uiteindelijk: nee. Maar met pijn in het hart.

Kies je voor een vrijeschool, dan doe je dat niet zomaar. Het is een echte gemeenschap

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Ons probleem was destijds dat de leerkrachten niet volgens bepaalde methoden werkten, maar hun eigen manier van werken konden ontwikkelen

De laatste jaren lukt het vooral in krimpgebieden als Zeeland en Limburg om vrije­school­af­de­lin­gen op te richten

Vrije­school­on­der­wijs is ook gewoon klassikaal onderwijs waarbij de leerkracht een heel centrale rol speelt

De brede beoordeling van kinderen, en de nadruk op verschillen tussen kinderen, is een goede reden dat pesten op de vrijeschool niet zo'n probleem vormt

Kies je voor een vrijeschool, dan doe je dat niet zomaar. Het is een echte gemeenschap