Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Scheve ogen aan de Narva/IVANGOROD

Home

WESSEL DE JONG

Zelfs in het Sovjet-tijdperk gooide je in Narva geen papiertje op straat. Daarmee wachtte je tot je terug was op de oostelijke oever van de gelijknamige rivier, in Ivangorod. Inmiddels ligt Narva in Estland en Ivangorod in Rusland. De grens is scherper dan ooit. De Russen in Ivangorod zouden met liefde oversteken. Voorgoed.

Twee glanzende jeeps rijden aan het begin van de avond de verlaten brug over de Narva op, de grensrivier tussen Rusland en Estland. Midden op de brug, in niemandsland, staan Russische en Estlandse grenstroepen oog in oog. Ze brengen elkaar rapport uit. Onberispelijke uniformen. Ze salueren. En trekken zich weer terug achter de eigen hekken. Even later flitsen aan beide kanten van het water felle schijnwerpers aan.

Het tafereel lijkt uit een oude spionagefilm te komen en is vanaf de torens van de middeleeuwse forten aan beide zijden van de rivier te volgen. Buitenlanders mogen de Russische oever van de Narva niet betreden. Patrouilleboten houden de wacht. Fotograferen is verboden.

Hier ligt een niet mis te verstane grens. Alleen de Duitse herders die het oude Sovjetimperium hermetisch gesloten hielden, ontbreken. Maar prikkeldraad en eindeloze procedures zijn er volop, met name aan Russische kant. En dat is merkbaar. Dag en nacht staan er rijen. Het grensverkeer wordt mondjesmaat doorgelaten. Om de tien minuten komt een auto voorbij.

De wachttijden voor gemotoriseerd verkeer bedragen in de regel een uur of twee. Veel bestuurders brengen, om de tijd te doden, een bezoekje aan de forten. De stille getuigen van eeuwenlange strijd die Duitsers, Denen, Zweden en Russen hebben gevoerd langs de Narva. De gelijknamige Estlandse stad op de westelijke oever en de Russische stad Ivangorod op de oostelijke oever hebben vele legers aan zich voorbij zien trekken.

Toen het Rode Leger in 1940 Estland binnentrok, hield de Narva min of meer op grens te zijn. Maar sinds de onafhankelijkheid van Estland in 1991 heeft de rivier haar oude vertrouwde taak weer op zich genomen. De grens, die zeven jaar geleden begon met een enkel verdwaald wachtpostje, wordt met de dag scherper en voelbaarder.

Als Estland straks volwaardig lid wordt van de Europese Unie, wordt de Narva de meest oostelijke grens van Europa. En dat is een grens die pijn doet. De Narva scheurt families in tweeën en markeert de lijn tussen rijk en arm, tussen chaos en orde.

De Russen op de oostelijke oever komen nu in 'opstand' tegen de steeds schrijnender wordende verschillen. Onder leiding van de oud-zeeman Joeri Gordejev dringen bewoners van Ivangorod aan op een referendum over afscheiding van Rusland en aansluiting bij Estland. Tot woede van de Russische regering. Moskou klaagt al jaren over de slechte behandeling van de Russen die in Estland wonen. En nu opeens dient zich een aantal Russen aan, dat tot dit vervloekte Baltische landje wil toetreden! De wereld op zijn kop, zo lijkt het.

De Narva is de Bosporus van het Noorden. De rivier vormt de grens tussen Azië en Europa. Dat zeggen de bewoners van de grensstreek althans zelf. Ze verwijzen naar de doech mesta, de lokale geest. Gevraagd naar wat die behelst, komen de meesten niet verder dan netheid, orde. De grauwsluier, die lag over alle Sovjetsteden, heeft de doech mesta niet verdreven. Een Russin vertelt hoe ze in de Sovjettijd op excursie was in Narva en Ivangorod. Ze wachtte met een papiertje weggooien tot de bus weer terug was in het Russische Ivangorod. “In Narva maakte je geen troep.”

De doech mesta. In Narva zijn de toiletten schoon en staan er plantjes in de aarde rond bomen. In Ivangorod is geen weg heel. Langs de rivier loopt een karrespoor. In Narva is dat een keurig asfaltweggetje. Het fort op de Russische oever is een woestenij. Een wandeling over de muren is alles wat er te beleven valt. In het Estlandse bastion zit een restaurant en de hoofdtoren herbergt een museum gewijd aan de geschiedenis van de stad. De Zweedse fortificaties op de westelijke oever maken daarvan een belangrijk deel uit. De strakke verdedigingswerken staan in schril contrast met de wirwar van huisjes aan Russische zijde.

Dat de doech mesta niet verdampt is, mag opmerkelijk heten. Het Sovjet-regime heeft de russificatie van Narva toch serieus ter hand genomen. Na de Tweede Wereldoorlog stond in de stad geen steen meer op de ander. De inwoners waren geëvacueerd tijdens de strijd. Maar de Esten mochten na 1944 niet terugkeren. In het grensgebied met Rusland mochten geen politiek onbetrouwbare elementen - lees: Esten - meer wonen. Onder het mom van militaire gevoeligheid werd de stad van Esten ontdaan.

Mede als gevolg van die Sovjetpolitiek telt Narva slechts drieduizend Esten, op ruim 60 000 Russen. Alleen de overheidsfunctionarissen zijn etnische Esten. Nergens hoor je dan ook Ests. Kortom, Narva is een Russische stad, ondanks alle Scandinavische properheid. Doordat aan beide kanten van het water praktisch alleen Russen wonen en er geen grens was, waren Narva en Ivangorod jarenlang één. Ivangorod gold, zoals de Russen zeggen, als 'Vorsjtat' van Narva. Nu is het een ander werelddeel.

Familieleden nemen afscheid van elkaar aan de grens. De blikken worden pijnlijker, naarmate de paspoortcontrole nadert. Tranen stromen.

Maria en haar zus hebben hun 89-jarige moeder begeleid op familiebezoek in Ivangorod. Meteen na het passeren van de grens moet de voortstrompelende moeder rusten op een Ests bankje. Het wachten voor de loketten is de oude benen zwaar gevallen. Maria's ogen worden direct vochtig als ze begint over de grens en hoe die steeds ondoordringbaarder is geworden. Direct na de onafhankelijkheid konden familieleden van de oostelijke oever nog zo vaak komen als ze wilden. Dat is nu anders. “Hun propoesk (pasje) werd ingenomen”, zegt Maria zachtjes.

De Esten reikten in 1991 speciale pasjes uit, waarmee de twee steden als het ware bij elkaar werden gehouden. Maar de Esten erkennen nu alleen nog eerstelijns familiebanden. De relatie grootouder-kleinkind biedt niet langer recht op een propoesk. Alleen broers en zussen en ouders en kinderen kunnen elkaar nog ongelimiteerd bezoeken. Mede door deze beperking zijn veel van de 13 000 Ivangorodders twee jaar geleden hun grenspasje kwijtgeraakt.

Samen met hun propoesk verloren bewoners van Ivangorod ook hun baan. Voor de scheiding trokken er iedere dag 1500 tot 2000 man van oost naar west om te werken. Officieel hebben er nu nog slechts dertig Invangorodders een betrekking in Narva. Volgens de Russen worden zij systematisch vervangen door Esten. De gemeentesecretaris van Narva, Ants Liimets, stelt dat het officiële cijfer van dertig niet klopt. De 2000 Russen die dagelijks overkomen, zoeken echt niet iedere dag hun naasten op, zo meent hij.

Liimets heeft waarschijnlijk gelijk, om een simpele reden: in Narva is werk, in Ivangorod niet. De drie grote bedrijven op de oostelijke oever liggen stil. Op wat detailhandel na, is er nauwelijks bedrijvigheid, zoals overal in de Russische provincie. In Narva struikel je over de financiële instellingen. De allergrootste fabriek in de stad, Krengold Textiel, is overgenomen door Zweden.

Met lede ogen is vanaf de oostelijke oever de wederopstanding van Narva gadegeslagen. “Daar zijn de kapitalisten gekomen,” zegt de 46-jarige Ljoedmila Dimidova met spijt in haar stem. Zij was loco-burgemeester van Ivangorod. En runt nu het enige private hotel in de stad. De bedrijven aan Russische zijde waren dochters van ondernemingen in ondermeer Sint Petersburg. Het eerste wat die deden, toen het met de Russische economie bergafwaarts ging, was hun vestigingen in de provincie dichtgooien.

Dimidova neemt het initiatief van enkele van haar stadsgenoten tot hereniging met Estland niet erg serieus. Maar als zij morgen een Ests paspoort kon krijgen, zou ze het direct aanpakken. “Ik aanbid de Esten.” Witte meubels, orde, asfalt en auto's, dat is voor haar Estland. Dimidova heeft jarenlang in de hoofdstad Tallinn gewoond en spreekt vloeiend Ests. Als ze nog in Estland zou wonen, zou ze daarom gemakkelijk de Estlandse nationaliteit kunnen krijgen.

Dimidova kan zich de haren wel uit het hoofd trekken, dat ze ooit met haar man naar Rusland is verhuisd. Te laat heeft de ex-loco-burgemeester zich gerealiseerd dat ze aan de andere kant van het water beter af was geweest. “Ik heb het moment gemist,” zegt ze met een stem die op breken staat. Inkomsten uit haar hotel 'Vriendschap', heeft ze nauwelijks. Zakenreizigers komen er niet meer, alleen mensen die aan de grens blijven steken.

Galina Ivanovna (40) staat achter een tafeltje met wat levensmiddelen en huishoudelijke artikelen. Ze verdient haar boterham met grenshandel op de markt van Ivangorod. Een pak Estse yoghurt kost in Narva zeven kronen, ongeveer een gulden. In Rusland verkoopt zij dat voor het equivalent van acht kronen. Dat is goedkoper dan Russische yoghurt, die bovendien slechter is van kwaliteit. Haar man werkte ooit in de textielindustrie in Narva. Nu voert hij de spullen aan die zijn vrouw verkoopt.

Als het referendum doorgaat, stemt Galina voor aansluiting bij Estland. De kinderen kunnen grootmoeder in Narva dan weer vaker zien en haar man krijgt dan wellicht werk. “Dit is geen leven”, zegt zij.

De Estse discriminatie van Russen, wuift zij weg. “Nooit van gehoord.” Dat het de Esten waren die de grens instelden en de propoesk van haar kinderen introkken, vergeet de marktkoopvrouw liever. De Ivanovs hebben meer last van de Russische douane. Als Galina's man in de ogen van de Russische grenswachten te veel spullen bij zich heeft, wordt hij of teruggestuurd, of moet hij steekpenningen betalen. Voor de eigen douane heeft de marktvrouw daarom geen goed woord over. Net als de meeste Ivangorodders.

Marktvrouw Galina en Ljoedmila van hotel 'Vriendschap' zijn het levende bewijs van de slecht lopende zaken in Ivangorod. De bedrijven zijn het dode bewijs. Het resultaat is dat de gemeente de eindjes nauwelijks aan elkaar kan knopen. De stad kan maar een kwart opbrengen van de circa 45 miljoen roebel (15 miljoen gulden) gemeentelijke uitgaven. De regio zou de rest moeten aanvullen, maar die heeft ook geen geld.

Voor Ivangorod, als grensstad, heeft dat een bijzonder onaangenaam effect. Het waterleidingbedrijf, dat in 1991 ineens in een ander land - Estland - kwam te liggen, kan niet meer worden betaald. Ivangorod heeft bij Narva Vesti, het waterleidingbedrijf, een schuld van 5.8 miljoen roebel (1.9 miljoen gulden). In de rest van Rusland zou dit geen probleem zijn. Russen zijn gewend met schulden te leven. Maar de Esten pakken de zaken anders aan. Die doen niet langer aan ruil- en koehandel. Rekeningen moeten bij dit noordelijke volkje worden betaald.

Narva zet Ivangorod onder druk met harde maatregelen. De stad krijgt nog maar 25 procent van het water dat het gebruikte in betere tijden. De Esten willen de kraan niet helemaal dichtdraaien. Niet uit naastenliefde, maar om puur financiële redenen. Ivangorod levert in principe een kwart van de inkomsten van het waterleidingbedrijf. Als de oostelijke oever helemaal wegvalt, moeten de prijzen in Narva flink omhoog.

Dit is het seizoen voor sancties. Narva Vesti kan in de winter de watertoevoer niet verminderen, want dan springen de leidingen. De waterdruk in Ivangorod is inmiddels gezakt tot het minimum. Wie op een hogere etage woont, draait regelmatig tevergeefs de kraan open. Ook de riolering werkt nauwelijks meer, waardoor in sommige flats de stront de trappen op komt.

Deze toestanden en de marktprijzen die Narva rekent, waardoor leidingwater in Ivangorod bijna drie keer zo duur is als in de rest van Rusland, deden bij Joeri Gordejev de vlam in de pan slaan. De gepensioneerde zeeman verzamelde 501 handtekeningen voor het afscheidingsreferendum.

Net als de meeste bewoners van de oostelijke oever, weet Gordejev dat het nimmer zover zal komen. “Rusland staat Ivangorod nooit af. Ik weet dat een grensaanpassing niet reëel is.” Het referendum had dan ook een ander doel: de aandacht vestigen op alle problemen van de Ivangorodders. Die kent Gordejev als geen ander. De hele dag pruttelt hij in zijn roestige zeepkist de hoofdstraat op en neer om met Ivan en alleman te praten. “Velen zouden een Ests paspoort willen hebben, ik ook.” Dit paspoort zou zijn nationale trots niet krenken. “Ook in Estland zou ik me Rus voelen, overal voel ik me Rus.

Sommige politici in Ivangorod zijn blij met Gordejev. De plaatselijke vertegenwoordiger van de provincie Leningrad in Ivangorod, Alexander Tsvinjov, hoopt de tomeloze energie en goede voelhorens van de zeeman te gebruiken voor eigen doeleinden. Eén punt uit Gordejevs programma bevalt de vertegenwoordiger bijzonder goed. Gordejev eist, naast een referendum, ook het aftreden van de burgemeester. Omdat hij niet uit Ivangorod komt en dus niks zou uitvoeren.

Tsvinjov distantieert zich van het referendum, maar is helemaal voor het vertrek van de burgemeester. “Het zou een misdaad zijn om de roep van de bevolking te negeren,” zegt de vertegenwoordiger schijnheilig. “Het is een juiste eis, de burgemeester heeft geen bestuurlijke ervaring.”

Tsvinjov ontkent in alle toonaarden zelf burgemeester te willen worden. Maar hij heeft de schijn tegen. Tijdens de Sovjetunie was hij burgemeester van een grote Estse stad, Kohtla-Jarve. Die post is hij verloren door wat hij noemt “het verraad van Gorbatsjov”. Die Esten, die hun vrijheid aan de laatste Sovjetleider te danken hebben, verjoegen de ex-burgemeester. Met zijn huidige, wat onduidelijke functie is Tsvinjov ontevreden. Hij wil grote dingen doen in Ivangorod. Forse investeringen wil de gevallen Sovjetfunctionaris aantrekken. Als hij de kans krijgt, wordt alles beter in Ivangorod.

Door Tsvinjov is Gordejev van een ludieke actie terechtgekomen in de echte politiek. Maar de voormalige zeeman ziet niet veel in Tsvinjov als nieuwe burgemeester. Diens pogingen om in zaken te gaan na de val van de Sovjetunie zijn allemaal mislukt. Verder verwacht Gordejev weinig van de samenwerking: “Onze doelen vallen nu samen, maar straks zal ik weer alleen staan.” Ex-loco-burgemeester Dimidova noemt Tsvinjov “de maffia”.

Of de plaatselijke politiek veel zal veranderen aan het lot van de Ivangorodders, is zeer de vraag. Veel hangt af van Tallinn, Moskou én Brussel. Zolang Estland en Rusland geen grensverdrag afsluiten, zal het grensverkeer stroef blijven. Zodra de het verdrag is getekend, willen de Esten een magneetkaart invoeren waarmee de Ivangorodders weer vrijelijk de grens kunnen oversteken.

Maar ja, de Russen tekenen dat verdrag niet, zeggen de Esten. De Esten willen niet, zeggen de Russen. Volgens de Russen doen de Esten moeilijk over enkele grenswegen. De Estse ambassade in Moskou beschuldigt Rusland ervan misbruik te maken van het Estse verlangen tot de EU te willen toetreden. Brussel wil Estland niet tot de EU toelaten als de grens met Rusland niet vastligt.

Zolang het getouwtrek over de grens voortduurt, blijven families verscheurd en zullen de Ivangorodders dagelijks voor de douane in de rij staan om de Narva over te trekken. Met hun knarsende boodschappentassen op wieltjes en hun zwaar bepakte gammele fietsen vormen ze nu al een schril contrast met de welvaart van de Russen in Narva. Als Estland straks lid is van de EU zullen de verschillen alleen maar groter worden.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel