Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Scandinavie, wat mag dat dan wel zijn?

Home

ROB SCHOUTEN

Nu we onderhand allemaal weten waar Lillehammer ligt, is het tijd voor de volgende vraag. Waar ligt Scandinavie? Of liever gezegd: welke landen behoren ertoe?

Makkelijker gevraagd dan beantwoord. Als u het antwoord schuldig moet blijven bevindt u zich in goed gezelschap, want een korte tour langs toonaangevende naslagwerken leert, dat het met de omschrijving van Scandinavie droef, zeer droef en uiterst verwarrend gesteld is. Weinig geografische eenheden zullen zo onduidelijk beschreven zijn als juist Scandinavie.

De naam 'Scandinavia' komt reeds voor bij de oude Plinius, waar ze slaat op de huidige landen Noorwegen en Zweden. En zoveel is gedurende de eeuwen na Plinius vast blijven staan. Noorwegen en Zweden behoren vast tot Scandinavie. Iedere encyclopedie zal namelijk weten te melden, dat Scandinavie in engere zin bestaat uit het zogeheten Scandinavisch schiereiland. De twijfels betreffen dan ook niet Noorwegen of Zweden, maar de buurlanden. Behoort Denemarken tot Scandinavie? En Finland. And what about IJsland? Groenland?

Laat ons beginnen met het raadplegen van enkele atlassen. Mijn oude Kingatlas uit 1958 spreekt van Scandinavie en Finland, zondert laatstgenoemd land dus uit van Scandinavie. De Bosatlas uit 1975 daarentegen rekent er blijkens de opschriften van haar kaart ook Denemarken en Finland toe en meldt over Finlands deelname zelfs 'daar valt veel voor te zeggen'. De Duitse schoolatlas Diercke is streng, we hadden niets anders verwacht. Skandinavien und Finland en Skandinavien und Danemark luiden de opschriften boven de betreffende landkaarten.

'Norden'

De redactie van Knaurs Lexikon denkt dat het behalve Zweden en Noorwegen om Finland en Denemarken moet gaan. De Oxford Dictionary houdt het daarentegen op Zweden, Noorwegen, Denemarken en IJsland. De Encyclopedia Brittanica wil aan de twee oer-Scandinavische landen ook Denemarken wel toevoegen en meldt verder, dat sommigen er op geologisch-economische gronden Finland toe rekenen en op antropologisch-culturele gronden IJsland en de Faroer-eilanden. Tegelijk probeert ze echter voor dit wel erg uitbundige Scandinavisme de moderne term 'Norden' te introduceren.

Oosthoeks encyclopedie verzoekt ons om, als we behalve Denemarken Finland er ook per se bij willen tellen, van 'Fennoscandia' te spreken. De Larousse doet dan weer een beetje moeilijk over IJsland, terwijl Finland en Denemarken zonder zorgen worden meegerekend. De Katholieke Encyclopedie telt, enigszins ongeinteresseerd wil het ons voorkomen, de Denen, de IJslanders en de bewoners van Faroer mee.

De Franstalige Encyclopaedia Universalis komt zelfs met een heel nieuwe optie en noemt naast Denemarken, IJsland en de Faroer ook nog de Noorse Svalbardeilanden (waartoe Spitsbergen behoort) expliciet Scandinavisch, die wij eerlijk gezegd automatisch hadden meegeteld. Dat laatste dan ten onrechte, volgens de gezaghebben Meyers Konversations Lexikon: Noorwegen, Zweden, Denemarken en soms, wegens historisch-politieke betrekkingen, ook Finland, dat mag, maar zeker niet de Deense soevereiniteiten in het noorden van de Atlantische Oceaan en al evenmin de Noorse in de Noordpoolzee.

Kortom, ze weten het niet. Het begrip Scandinavie is sterk vlottend en de diverse redacties spreken elkaar op vrijwel ieder punt tegen. Dat het hier om een al veel oudere onzekerheid gaat, illustreert het lemma uit de achttiende-eeuwse Zedlerencyclopedie, dat alsvolgt inzet: “Scandinavia, oder Scandia, beym Diodoro aber Basilla, und beym Pytheas Baitia, begriff vor Zeiten unterschiedene Nordische Provinzen in sich. Denn wie einige wollen, gehorte das heutige Gronland, Island, die Orcadischen Insuln, Lapland, Norwegen, Schweden, Bothnien, Goth- und Finnland dazu. Andre aber wollen es nicht so weit erstrecken, sondern verstehen darunter nur Biarnien, Lapland, Finnmarck, Bothnien, Schweden und Norwegen. Ja, einige wollen die Granzen noch enger zusammen ziehen, indem sie meinen, das alte Scandinavien hatte nur Schweden, Schonen und Norwegen in sich begriffen.”

Overwegingen

Zonder nu het laatste woord te willen hebben, kunnen we bij onze beslissingen omtrent het grondgebied van Scandinavie een aantal overwegingen hanteren. Door bijvoorbeeld te denken aan de pan-Scandinavische beweging in het midden van de vorige eeuw, toen Denemarken en Duitsland ruzieden over Sleeswijk-Holstein. Het toen nog gecombineerde Zweeds-Noorse koninkrijk was te zwak en vond Denemarken misschien ook wel niet Scandinavisch genoeg om de zuidgrens van de onderbuurman te verdedigen. In 1864 vielen de hertogdommen toe aan Pruisen en Oostenrijk.

In de Tweede Wereldoorlog was het neutrale Zweden dan weer wat panScandinavischer. In 1943 stelde het tenminste zijn grenzen open voor Scandinavische joden. Het ging vrijwel uitsluitend om Deense joden. Drie jaar lang waren die door de Duitsers min of meer met rust gelaten, maar op 30 september 1943 werden er tijdens het joodse nieuwjaarsfeest 7 000 gevangengenomen. Zweden bood de Duitsers aan hen asiel te verlenen, waarop uiteraard niet werd gereageerd. Zo'n duizend joden vluchtten daarna via de Oresund Straat naar Zweden, dat overigens wel een financiele vergoeding voor z'n gastvrijheid vroeg.

Een ander argument om in elk geval Denemarken tot Scandinavie te rekenen, kan zijn dat de SAS, de Scandinavian Airlines System, bestaat uit een soort holding van de drie nationale luchtvaartmaatschappijen van Zweden, Noorwegen en Denemarken. De kans om in dit verband de afzonderlijke namen te noemen, laten we ons niet ontnemen: AB Aerotransport, Det Norske Luftfartselskab, Det Danske Luftfartselskab.

En dan tenslotte de vlaggen. Wie die van Noorwegen, Zweden, Denemarken, IJsland en Finland naast elkaar ziet merkt op, dat ze duidelijke variaties op een en hetzelfde patroon zijn. Ze bestaan allemaal uit hetzelfde liggende kruis, alleen de kleuren verschillen. Die van Denemarken, waarvan de andere min of meer lijken afgeleid, is zelfs de oudste vlag ter wereld, en werd voor het eerst gevoerd door koning Waldemar de Tweede in 1219. Voor wie er zin in heeft dus nog een Scandinavisch feestje dit jaar: 775 jaar vlag.

Deel dit artikel