Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Salafistische moslims zijn meestal vreedzame utopisten

home

Eildert Mulder

Moslims delen de Koran uit in Berlijn. © getty

Aan zwaar beladen etiketten is er geen gebrek. Wie 'militante moslims' (zelf ook al een etiket) wil aanduiden, kan kiezen tussen begrippen als fundamentalist, islamist, radicaal, gewelddadige islam, jihadist, wahabi, of moslimextremist.

Veruit de meeste salafisten zijn niet gewelddadig. Ze weigeren zelfs extremistische salafisten te erkennen als hun geestverwanten

Een begrip dat vooral de laatste jaren bekendheid kreeg, is salafist. Ook salafisme heeft een gewelddadige bijklank. De negatieve beelden die het woord oproept, variëren van grote baarden en lange gewaden voor mannen tot gezichtssluiers voor vrouwen, van heilige oorlog tot de weigering om handen te schudden met Rita Verdonk, stenigingen in Mali, verwoeste boeddha-beelden in Afghanistan, instortende Twin Towers in New York en onthoofdende jihadstrijders in Syrië.

Utopische beweging
De antropologen Martijn de Koning en Carmen Becker en de islamoloog Joas Wagemakers hebben in het boek 'Salafisme, utopische idealen in een weerbarstige praktijk' geprobeerd een inzicht te geven in de kern van het begrip salafist, waarbij ze niet wilden blijven steken in de gebruikelijke gewelddadige etikettering. De vraag hoe gevaarlijk de salafistische islam is, staat bij hen niet voorop. De Koning en Becker hielden zich vooral bezig met salafisme in Nederland en Duitsland, Wagemakers richtte zich op het Midden-Oosten. De auteurs zien het salafisme vooral als een utopische beweging, die haar ideeën over een ideale samenleving haalt uit de overgeleverde verhalen over de begintijd van de islam.

"Er zal wel kritiek komen op het boek van mensen die willen dat we een positie innemen," zegt Wagemakers. "Maar dat is typisch de reactie van mensen die niet begrijpen wat wetenschap is. Onze drijfveer was het salafisme te behandelen als een interessante religieuze stroming binnen de islam. Dat bepaalde aanhangers van die stroming gevaarlijk zijn spreekt voor zich. Maar veruit de meeste salafisten zijn niet gewelddadig. Ze weigeren zelfs extremistische salafisten te erkennen als hun geestverwanten."

Er zijn dus diepe kloven die salafisten van elkaar scheiden. Toch vonden de onderzoekers belangrijke overeenkomsten, die kenmerkend zijn voor alle salafisten, zowel vreedzame als gewelddadige, zowel salafisten die zich actief met de politiek bezighouden als anderen die principieel apolitiek zijn. Die overeenkomsten onderscheiden de salafisten tegelijk van andere moslims.

Vroomheid en wijsheid
Het woord salaf betekent in het Arabisch 'voorouders'. De salafisten bedoelen daarmee de eerste drie generaties moslims: de profeet Mohammed met zijn familie en 'metgezellen', en de twee generaties daarna. Zij leverden het na te volgen voorbeeld voor het handelen en denken van salafisten. Het waren, denken salafisten, voortreffelijke mensen, niet te evenaren in hun vroomheid en wijsheid.

Lees verder na de advertentie
Een ander kenmerk van een salafist: het zelfstandig onderzoeken en interpreteren van de bronnen die de basis vormen voor het islamitische rechtsstelsel, de sharia

Ook andere moslims hebben een hoge dunk van die 'voorouders'. Toch is er een verschil. Wagemakers: "Voor hen is de 'salaf' een moreel kompas. Maar de salafisten gaan verder. Zij willen in alle sferen van het leven het gedrag van de 'voorouders' nabootsen, tot in de kleinste details. Ze willen de cultuur herstellen zoals die onder de eerste moslims zou hebben bestaan. Ze stellen vragen als: Hoe dronk de profeet water, zittend of staand? Antwoord: zittend. Hoe moet een baard er precies uitzien? Uit aan Mohammed toegeschreven uitspraken leiden ze af dat je je horloge niet aan je linkerpols mag dragen. Ze weten ook wat de profeet zou hebben gezegd wanneer hij zijn jas uittrok."

Een ander kenmerk van een salafist: het zelfstandig onderzoeken en interpreteren van de bronnen die de basis vormen voor het islamitische rechtsstelsel, de sharia. Die bronnen zijn de Koran en de soennah, de overgeleverde uitspraken van en verhalen over Mohammed. Orthodoxe gelovigen laten die zaken liever over aan de oelama, de in islamitisch recht gespecialiseerde geleerden die kunnen putten uit uitgebreide verzamelingen van jurisprudentie, aangelegd door hun voorgangers.

'Volksislam'
Het bezwaar van salafisten tegen de oelama en de 'rechtsscholen' waartoe die behoren, is dat ze de zuivere islam zouden hebben vervuild met niet-islamitische gewoontes uit de onofficiële 'volksislam'. Wagemakers: "Salafisten hebben iets recalcitrants. Het zijn vaak jonge mensen die met een schone lei willen beginnen. Ze riskeren conflicten met hun ouders, die vasthouden aan de volksislam waarmee ze zijn grootgebracht." Van die volksislam, met bijvoorbeeld de verering voor heiligen, moeten salafisten weinig hebben.

Dat vrije onderzoek van de schriftelijke bronnen is een mes dat naar verschillende kanten snijdt. De volksislam lijkt soms toleranter dan de officiële islam, een glas wijn hoeft er geen drama te zijn. Maar aanhangers van de volksislam houden met een beroep op de islam ook minder prettige, oeroude overgeërfde gewoonten in stand, zoals het gedwongen uithuwelijken van dochters.

Salafisten, mannen en vrouwen, kunnen ouders uitdagen te bewijzen dat de islam gedwongen uithuwelijking goed vindt. In de schriftelijke bronnen is daarvoor geen aanwijzing te vinden.

Onder de aanhang van Al-Kaida zijn ook niet-sa­la­fis­ten. Maar de prominenten zijn of waren salafisten zoals Bin Laden

Die vrije interpretatie van de schriftelijke bronnen heeft de salafisten ook verdeeld, want je kunt wel dezelfde bronnen hebben, maar daarmee heb je nog niet dezelfde interpretatie. Eenstemmigheid over wat je moet zeggen als je je jas aantrekt, is misschien haalbaar, maar moeilijker ligt dat bijvoorbeeld bij de vraag of je in opstand mag komen.

Takfiri's
Volgens uitspraken van Mohammed moet je je regeerders gehoorzamen. Maar wat doe je als die regeerders in strijd met de islam handelen? Quietistische salafisten (een term van de auteurs) benadrukken de plicht tot gehoorzaamheid. Aan de andere kant van het spectrum bevinden zich de jihadstrijders, bijvoorbeeld in Syrië.

Helemaal uit de hand kunnen de zaken lopen bij de zogeheten takfiri's. Zij beschouwen andersdenkende moslims als geloofsafvalligen die de dood verdienen. In de jaren negentig zaaiden in Algerije gewapende strijders, opererend onder de naam GIA, dood en verderf. Ze beschouwden zichzelf als de enige echte moslims. Dorpelingen kregen de keus: of ze sloten zich aan bij de GIA of ze riskeerden een nachtelijke overval, waarbij de GIA-strijders soms honderden mensen op gruwelijke wijze afmaakten.

Zelfs Bin Laden ging deze vorm van 'jihad' te ver. Zoals recent Al-Kaida zijn handen aftrok van de zeer gewelddadige jihadgroep Isis, die vecht voor een islamitische staat in Syrië en Irak. Was Bin Laden een salafist? Wagemakers: "Onder de aanhang van Al-Kaida zijn ook niet-salafisten. Maar de prominenten zijn of waren salafisten, zoals Bin Laden en zijn opvolger Al-Zawahri, althans volgens onze definitie. Dat neemt niet weg dat veel salafisten juist fel tegen Al-Kaida zijn."

M. de Koning, J. Wagemakers, C. Becker: 'Salafisme, utopische idealen in een weerbarstige praktijk', Parthenon Almere, € 29

Salafi met een burn-out
Nogal wat salafisten krijgen een burn-out. Ze lijden onder het onbegrip dat ze in de rest van de samenleving tegenkomen en vinden het moeilijk om tegen die druk in vast te houden aan hun specifieke leefstijl. Het is bovendien een loodzware opgave om zich alle leefgewoonten van de profeet tot in de kleinste details eigen te maken. Wagemakers: "Ze moeten er hele boeken voor bestuderen en kunnen er doodmoe van worden. Sommigen breken na enige tijd met het salafisme, anderen verlaten zelfs de islam, al gebeurt dat laatste maar weinig."

Veel salafisten kwamen in opstand tegen de volksislam van hun ouders. Hebben ze inmiddels zelf kinderen die rebelleren tegen de salafistische islam? Wagemakers: "In Nederland ken ik zulke gevallen niet. Waarschijnlijk zijn de kinderen hier nog te jong voor een revolutie tegen hun ouders. In Jordanië deed onlangs een zoon van een salafist mee aan een talentenjacht. Ik kan me moeilijk voorstellen dat zijn vader dat goed vond."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Veruit de meeste salafisten zijn niet gewelddadig. Ze weigeren zelfs extremistische salafisten te erkennen als hun geestverwanten

Een ander kenmerk van een salafist: het zelfstandig onderzoeken en interpreteren van de bronnen die de basis vormen voor het islamitische rechtsstelsel, de sharia

Onder de aanhang van Al-Kaida zijn ook niet-sa­la­fis­ten. Maar de prominenten zijn of waren salafisten zoals Bin Laden

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.