Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Sad and beautiful

Home

Jann Ruyters

Lens, filmmateriaal en licht, dat is genoeg voor cameraman Robby Müller. Vanavond ontvangt hij de Bert Haanstra Oeuvreprijs.

’Itzza sad and bjoetifoel wurld’, luidden de beroemde woorden van Roberto Benigni wanneer hij voor het eerst opduikt in nachtelijk New Orleans in ’Down by Law’ (1986).

Het New Orleans van voor orkaan Katrina oogde desolaat in deze klassieke zwart-witfilm die prachtig werd gefotografeerd door Nederlands beroemdste cameraman Robby Müller. De film opent al onvergetelijk met een meeslepende camerarijder langs uitgestorven straten en haveloze huizen. Heel vrolijk ziet het er niet uit, maar je wilt wel mee, die warme, verlaten stad in, op de maat van de muziek van Tom Waits liefst.

Sad and beautiful zijn meer van de beelden van Robby Müller, die vanavond de Bert Haanstra Oeuvreprijs in ontvangst zal nemen uit handen van minister Ronald Plasterk. Müller, die in het buitenland diverse malen werd gelauwerd en hier eerder een Gouden Kalf voor zijn hele oeuvre kreeg, is de eerste cameraman die deze eer te beurt valt. De regisseurs Bert Haanstra, Fons Rademakers, Johan van der Keuken en Paul Verhoeven gingen hem voor.

„Robby Müller is een weergaloze kunstenaar die virtuoos omgaat met licht en donker zonder louter mooie plaatjes te schieten. Het verhaal en de sfeer van de film zijn leidend voor de beelden die hij maakt. Daarbij is zijn werk altijd authentiek; hij heeft een onmiskenbaar eigen signatuur.” Aldus het juryrapport.

„De beste Nederlandse lichtkunstenaar sinds Vermeer”, jubelde het filmblad Cinema Today ooit. De 68-jarige Müller, geboren op Curaçao maar als kind van een Shell-ingenieur al vroeg aan het zwerven, werd opgeleid aan de Filmacademie in Amsterdam. Halverwege de jaren zestig trok hij in het kielzog van collega Gerard van de Berg naar Duitsland, ook om aan Hollandse kliekvorming en benauwende filmpolitiek te ontsnappen.

Müller vestigde zijn naam in de jaren zeventig. Voor de films van Wim Wenders fotografeerde hij het kale, industriële Duitsland alsof het John Ford’s Amerika was. In de schitterende heldere zwart-witte roadmovie ’Im Lauf der Zeit’ (1976) trekken we langs landelijke wegen en ingeslapen stadjes rond de grens met Oost-Duitsland. In ’Alice in den Stüdten’ (1974) maakte Müller even melancholieke beelden van het kille en ondoordringbare Ruhrgebied.

In de jaren tachtig trok hij met Wim Wenders de oceaan over en keek hij met diezelfde buitenstaanderblik naar Amerika. Eerst de Texaanse woestijn onder helderblauwe hemel in Gouden Palm-winnaar ’Paris, Texas’ (1984), later de spookachtige moerassen in Louisiana in ’Down by Law’ (1986) van Jim Jarmusch, en het woud in Arizona in diens ’Dead Man’ (1996). De laatste twee films waren opnieuw zwart-witfilms, een keuze van de regisseur die de naar eenvoud strevende cameraman toejuichte. Het exotische landschap dient het verhaal, het moet niet de aandacht naar zichzelf gaan trekken, vindt Müller.

Ook in manier van werken verkiest Müller soberheid en authenticiteit. „Müller ziet zichzelf als een ambachtsman”, zo vertelde Jim Jarmusch na ’Dead Man’. „Hij heeft een lens, filmmateriaal, en licht, en dat is het. Begin niet over de nieuwste technische handigheidjes, want daar heeft hij weinig mee. Die haalt hij er bij iedere nieuwe camera eerst van af.’’

„Als er te weinig licht is, kun je ook de lens wat meer opendraaien”, aldus Müller zelf in een openbaar interview op het Britse Filminstituut.

In de jaren negentig en nul werkte de Nederlander twee keer met Lars von Trier, bij ’Breaking the Waves’ (1996) en ’Dancer in the Dark’ (2000), wat hem naar eigen zeggen voorgoed verpestte voor andere regisseurs. Von Trier was er bij de opnames alles aan gelegen om niet in gedraal te verzanden. Hij verfoeide gepolijste beelden. Als de assistent-cameraman meldde dat een bepaalde opname niet scherp was, dan werd hij door de regisseur gefeliciteerd.

Müller bekende later dat hij wel even bang was geweest dat die rondzwiepende, onscherpe camera de plank mis zou slaan (er werden mensen letterlijk zeeziek van ’Breaking the Waves’) maar het intense werken beviel uitstekend. En de puristische Dogma-regels lagen in het verlengde van zijn eigen stijl. In eerdere films vermeed hij ook al de voorspelbare, vaste camerastandpunten. Liever liet hij de camera kort op de figuren afgaan, dan alvast op de deur te richten als er eentje besloot op te stappen.

Afkerig van regels en commercie hield Müller zich gedurende zijn carrière zoveel mogelijk verre van Hollywood, waar de belichting bepaald wordt door vaste verwachtingen, vakbondsregels en studiogelden. „De machinerie neemt het over”, aldus Müller. Toen hij met William Friedkin ’To live and die in L.A.’(1986) maakte, shockeerde hij de lichtmensen door na een volgens hen perfecte licht-opzet alles weer af te breken, om er nu ’leven in te gaan blazen’. Ook bij deze film werd Müllers fotografie geprezen om de ’overweldigende en originele beelden van de personages’ en de ’weirdly, ugly beautiful cityscapes’, aldus filmblad Variety.

De laatste jaren is het wat rustiger geworden rond de 68-jarige Nederlander die sinds enige tijd aan een neurologische aandoening lijdt die hem belemmert in het spreken en lopen.

Gedurende zijn carrière bleek Müller een zeer wendbare cameraman die zich wanneer nodig digitaal vernieuwde en even goed uit de voeten kon met de belichting in nachtclubs en kroegen in ’24 Hour Party People’ van Michael Winterbottom en ’Barfly’ van Barbet Schroeder als met de indringende, natuurlijke close-ups in de films van Von Trier, of van vriend en fan Steve McQueen, met wie hij twee korte films maakte.

Toch zal zijn eigen stijl het meest geassocieerd blijven met de vroege, grootse, zwart-witte cinema van Wim Wenders en Jim Jarmusch, met hun ’droevige en mooie’ road movies die de cameraman op de zwervende ziel geschreven leken. Beide regisseurs zullen er ook bij zijn vanavond, bij de feestelijke uitreiking in Paradiso.

Lees verder na de advertentie
Johnny Depp in ‿Dead Man‿ (1995) (\N)
Harry Dean Stanton in ‿Paris, Texas‿ (1984) (Trouw)

Deel dit artikel