Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rusteloos, rumoerig, werelds Odessa

Home

FLEUR DE WEERD

Odessa is tegenwoordig Salou aan de Zwarte Zee. Toch is er in de stad nog veel van de oude glorie terug te vinden. De Tsjernomorskastraat bijvoorbeeld, waar schrijver Konstantin Paustovski een tijd woonde, is nog steeds betoverend.

Havenstad Odessa was in de negentiende en twintigste eeuw de muze van hordes schrijvers. Mark Twain, Isaak Babel, Aleksandr Poesjkin en Ivan Boenin kwamen superlatieven tekort om hun 'Russisch Chicago', 'Klein Venetië', 'Klein Parijs' of 'Parel aan de Zwarte Zee' te beschrijven. Maar de schrijver die de reputatie van de stad het meeste beïnvloedde, was Konstantin Paustovski.

Hij wijdde een boek ('De tijd van de grote verwachtingen') in zijn zesdelige autobiografie aan de tegenwoordig Oekraïense havenstad. 'Een stad waar werk en vreugde elkaar niet in de weg stonden, rusteloos als het rumoerige af- en aanrollen van de brede golven van de Zwarte Zee.' De golven zijn niet veranderd. Bijna al het andere wel.

Voor een Oekraïense stad heeft Odessa een opvallend kosmopolitisch karakter. Gesticht door tsarina Catharina de Grote in 1794, die haar liet bouwen naar voorbeeld van een Europese stad, met herenhuizen en lange straten. De stad ligt op een kaal plateau aan de zee en aan een wilde steppe waar destijds niemand woonde. Ze was moeilijk te bereiken, behalve vanaf de zee. Maar de zomers zijn er lang en de haven is ijsvrij. Zo groeide Odessa uit tot een wilde vrijhaven voor Turkse en Griekse handelaars, Franse hertogen, Joodse bankiers en Poolse toneelschrijvers.

Paustovski, geboren in Moskou, opgegroeid in Kiev, vluchtte tijdens de Russische revolutie naar Odessa om te ontsnappen aan mobilisatie door de mensjewieken. De schrijver was direct gegrepen door de lommerrijke stad, de acaciabomen, het intellectuele leven en de zee. 'Het stille licht, de gloed van de middagzon, de nabijheid van de strakke speelse golven gaven er de schilderachtigheid aan van het verre zuiden.'

Tegenwoordig rollen de golven aan op minder schilderachtig stranden. Op het Arcadiastrand, waar in Paustovski's tijd een villawijk stond, is een waar Salou aan de Zwarte Zee verrezen. Meisjes op hoge hakken slenteren over de boulevards, terwijl proppers van discotheken ze naar binnen proberen te lokken.

Paustovski zou de stad waarschijnlijk niet herkennen. Toch kenmerkt rusteloosheid en rumoer Odessa nog steeds. Terwijl een halfnaakte dj op Arcadia de jongeren vermaakt met harde dancemuziek lopen in het centrum iets oudere Russische toeristen langs de Potjomkin'trappen - beroemd door de film Pantserkruiser Potjomkin' van Sergej Eisenstein over de bloedig neergeslagen opstand van 1905 - waar jongens hen pluizige duiven aanbieden om op de schouder te zetten als ze een foto maken bij de fontein.

De enkele westerse toeristen maken foto's met de klassieke gebouwen op de achtergrond, maar de Russen en de Oekraïners staan andersom. Zij fotograferen hun echtgenotes en kroost met de haven, vol met glinsterende neongetooide hotels en casino's op de achtergrond.

Op de Deribasivkastraat vinden ze de weelderigste terrassen van Oekraïne. Er zijn restaurants waar de toeristen in hun eigen tuinhuis met kanten gordijnen kunnen eten, terwijl achter hen een live-zangeres liedjes van Seal en Celine Dion ten gehore brengt, met Russisch accent.

Aan het einde van de Deribasivkastraat is het minder druk, zodat de wandelaar van de statige herenhuizen en de straten vol bomen kan genieten. Helemaal aan de zeekant zijn enkele - voor Oekraïne uitzonderlijk - smaakvolle restaurants en cafés, waar je kunt genieten van Georgische wijn en zeevruchtensalade zonder hysterische afleiding.

Lommerrijk is de stad nog steeds. Neem bijvoorbeeld de Tsjernomorskastraat, waar Paustovski een tijdlang woonde. 'Alleen de weg van de stad naar de Tsjernomorskastraat was al als een soort geneesmiddel tegen alle tegenspoed. (...) Ik hoefde de verlaten stegen maar in te gaan die in de buurt van de steeg lagen, het ruisen van de oude acacia's te horen, de donkere klimop tegen de door de goudglanzende winterzon beschenen muren te zien, de adem van de zee langs mijn gezicht te voelen of ik werd weer rustig en opgelucht van binnen.'

Nog altijd biedt de straat een betoverend aanzicht. Aan de ene kant liggen de herenhuizen, enigszins verpauperd, maar daardoor niet minder romantisch. Aan de andere kant doemt de Zwarte Zee op, door een haag van bomen - warempel, er staan acacia's tussen.

Het museum van Paustovski in dezelfde straat is een bezoek waard. De eigenaar sleept zijn Nederlandse gasten mee naar een vitrine. "Wim Hartog", zwijmelt hij, "een meesterlijke vertaler". Voor hem liggen Nederlandse vertalingen van Paustovski's memoires parmantig naast die in het Sanskriet. Het oude mannetje staat te stralen.

Hij laat een kamertje zien dat volledig gewijd is aan het vierde deel 'De tijd der grote verwachtingen', waarin Paustovski over zijn leven in Odessa vertelt. Aan de muur hangen een roer en oude knipsels van Morjak, het communistische zeevaardersblad waarvoor de schrijver destijds werkte.

Staand bij het gastenboek erkent de museumeigenaar dat Paustovski in Oekraïne nauwelijks bekendheid geniet. "Als Sovjetschrijver schreef hij natuurlijk de bolsjewieken naar de mond. Niet heel veel hoor. Maar reden genoeg voor regeringen van Oekraïne om de schrijver niet in het schoolcurriculum op te nemen. Terwijl hij vooral over dit land schreef."

Paustovski vertrok uit Odessa in een tijd dat het de stad niet goed ging. Veel intellectuelen die de stad tijdens de revolutie als tussenhaven hadden gebruikt, reisden terug naar Moskou of vluchtten naar Constantinopel. Ook de Tweede Wereldoorlog liet zijn sporen na. Tussen 1940 en 1944 werd de stad bezet door de Roemenen en zijn de Joden, die daarvoor ongeveer dertig procent van de bevolking uitmaakten, gevlucht of vermoord.

Tegenwoordig wordt Odessa nauwelijks nog genoemd in de literatuur. Sinds de val van de Sovjet-Unie ligt de stad in de nieuwe republiek Oekraïne en heeft ze wat teruggekregen van haar oude imago als smeltkroes van culturen. Er zijn enkele Joden teruggekeerd en ook de handel met Turkije is weer op gang gekomen.

Maar die handel draait niet langer om specerijen, zoals in Paustovski's tijd. Vrouwen zijn nu het belangrijkste handelsproduct van Odessa. De havenstad is de plek waar de Oost-Europese vrouwenhandel zich profileert met honderden huwelijksbureautjes van waaruit Oekraiense prostituees naar Turkije worden verscheept. Op dat punt had Paustovski waarschijnlijk gelijk: 'De mens zal nooit ophouden na te denken over de wisselvalligheden van verleden en toekomst en er een beeld van proberen te vormen. Om de een of andere reden is juist aan de oevers van de zee de tijd zo scherp voelbaar.'

Naar het Paustovskimuseum en de Potjomkin-trappen
Begin de route bij het centraal station in Odessa. De eerste stop is het Paustovskimuseum in de Tsjernomorskastraat. Om daar te komen gaat u bij het stationsplein de Pantoleimonivskastraat in. Sla linksaf als deze de Kanatnastraat kruist, en loop de Veloeka Arnautskastraat in. Dit vervallen, maar sfeervolle straatje loopt u helemaal uit. Sla bij de Lidersivskoejboulevard linksaf en neem de T-splitsing links. De Observatornoejlaan komt uit op de Tsjernomorskastraat. Het museum is goed verstopt, maar bij de deur hangt een insigne met het hoofd van Paustovski. Rechts ervan is een poort naar de tuin, waar u kunt aanbellen.

Loop na het museumbezoek de straat in lusvorm verder uit. Via de Lidersivskoejboulevard komt u bij de Oespenskastraat. Loop deze in en sla de Poesjkinskastraat in naar rechts, een weelderige straat met veel leuke restaurants en cafés. Maak bij de kruising met de Boeninastraat een klein uitstapje en sla de straat naar rechts in.

Aan de rechterkant zit het indrukwekkende gebouw van de Filharmonie. Als u door het toegangspoortje links loopt komt u bij het filharmoniecafé uit, een toevluchtsoord voor muzikanten en zelfstandigen die er zitten te werken met hun laptop op schoot. De terrastuin is zeer de moeite waard.

Vervolg hierna uw wandeling op de Poesjkinskastraat. Loop de Lanzheronivskastraat in om het operagebouw te bekijken.

Vervolg uw weg op de Poesjkinkastraat die dan de Proemorskiboulevard wordt en u komt bij de Potjomkin-trappen uit. De trappen werden wereldberoemd toen sovjet-filmmaker Sergej Eisenstein in 1925 de film 'Pantserkruiser Potjomkin' maakte, over de opstand op de pantserkruiser Potjomkin in 1905. De beroemdste scène is het neerslaan van de opstand op de trappen naar de haven van Odessa door het tsaristische leger.

Loop de boulevard af en kom via de u-bocht uit in de Kateroenoenskastraat. Loop deze in tot u bij de Deribasivkastraat uitkomt. Verken deze van de andere kant. Wandel dan via de Risjeljevskastraat terug naar het station.

Wie dan moe is, kan tram 8 nemen naar het Arcadiastrand. Loop de boulevard af als het donker wordt en de neonverlichting aan gaat.

Let op: de genoemde straatnamen zijn in het Nederlands vertaald. Neem tijdens de wandeling een kaart mee met Nederlands- of Engelstalige straatnamen en het liefst ook nog Russische. Als u de weg moet vragen kunt u dan altijd nog aanwijzen waar u heen wilt.

Deel dit artikel