Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Russische 'schelmen' veranderden de geschiedenis

Home

PAUL VAN DER STEEN

Over de chaos en energie van het revolutiejaar 1917

'Een kruidenier uit de provincie', zo zag hij er volgens de Britse diplomaat Robert Bruce Lockhart uit. De Amerikaanse journalist Arno Dosch-Fleurot ving een glimp op van een "kleine man met Aziatische trekken, een Wolga-Tartaar, maar met de schevere ogen van een Mongool". Schrijver Maksim Gorki betitelde hem als "iets té gewoon. Niets geeft je het gevoel met een 'leider' te maken te hebben.

De jaren in ballingschap in Zwitserland hadden van Vladimir Iljitsj Lenin niet alleen een behoorlijk onbekende, maar ook een mythische figuur gemaakt. De mensen stelden zich een lange, knappe, imposante man voor. In werkelijkheid zagen ze bij Lenins terugkeer op het Finlandstation in Petersburg op 16 april 1917 een gedrongen kereltje met een hoog voorhoofd en wat plukken rossig haar boven de oren.

Maar wie goed keek zag een bezeten blik, het vuur in Lenins ogen: "Ongewoon, doordringend, vol innerlijke energie, een donker soort donkerbruin", meende een ooggetuige. Schrijver Nikolai Soechanov: "Lenin gaf blijk van zo'n enorme kracht, zo'n bovenmenselijke vechtlust, dat hij enorm veel invloed op de revolutionairen wist uit te oefenen."

Het maakte dat de bevolking het bolsjewisme, de beweging van Russische revolutionairen die aan het langste eind zou trekken, vereenzelvigde met een mannelijk soort strijdbaarheid. Veel van de onderliggende theorieën ontging de Russen. Lenins geschriften waren even moeilijk te bemachtigen als te begrijpen. Maar ze geloofden dat hij en zijn medestanders in de praktijk verandering konden brengen.

Volgend jaar, in 2017, is het precies honderd jaar geleden dat revolutie Rusland en de wereld op haar kop zette. Twee Britse historici met ervaring op dit terrein, Helen Rappaport en Catherine Merridale, bekijken in twee nieuwe boeken de gebeurtenissen van toen vanuit twee totaal verschillende perspectieven.

Rappaport baseert zich in 'Midden in de revolutie. Petrograd 1917' vooral op brieven en dagboeken van buitenlandse diplomaten. Die blonken destijds geregeld uit in naïviteit. Terwijl het land implodeerde, bleef een deel van hen vrolijk feesten en recepties aflopen. Anderen slaagden er niet in om de nationale bril af te zetten. Zo bleven veel Engelsen maar denken dat alles nog goed kon komen in Rusland, als het maar naar Brits model wilde veranderen.

Tegelijkertijd was het de Britse ambassadeur George Buchanan, die eind 1916 tsaar Nicolaas II bezocht om hem te bewegen tot politieke en sociale concessies, voordat het te laat zou zijn. De monarch wuifde de zorgen weg. Hij vond dat zijn gast overdreef.

"Dáár heb je het gif dat de democratische revolutie zal vernietigen", voorspelde de Amerikaan Edward Heald na het bijwonen van een door Lenin georganiseerde demonstratie. En opnieuw Buchanan: "De bolsjewieken zijn actiever en beter georganiseerd dan welke andere groep ook, en het land zal ten prooi blijven aan anarchie en wanorde totdat zij en de ideeën waar zij voor staan, definitief verpletterd zijn. Als de regering niet hard genoeg is, zal het enige alternatief een bolsjewistisch bewind zijn."

Op compromisbereidheid viel Lenin na de relatief rustig verlopen Februarirevolutie en het afzetten van de Romanovs in 1917 inderdaad niet te betrappen. Hij betreurde het dat het de bourgeoisie was gelukt "met zijn reet op alle ministerszetels plaats te nemen".

De door velen als de nieuwe krachtige politicus beschouwde Aleksandr Kerenski werd door Lenin omschreven als "een balalaika waarop ze spelen om de arbeiders en de boeren zoet te houden". Via een telegram vanuit Zwitserland voorzag hij het thuisfront van strikte orders: "Geen vertrouwen in of steun aan de Voorlopige Regering. Met name Kerenski verdacht; bewapenen proletariaat is de enige garantie."

De Duitsers lieten hem in april 1917 doorreizen naar Petersburg. Die tocht vormt de leidraad van 'Lenin in de trein. De reis naar de revolutie' van Catherine Merridale. De Duitsers gooiden gedurende de Eerste Wereldoorlog vele balletjes op om tegenstanders als Rusland te destabiliseren. Intern gerommel betekende al snel een verzwakking aan het front. In het ideale geval leidde het tot zo'n anti-oorlogsstemming dat de vijand de strijd zou staken.

Tegen Rusland was Lenin een van de Duitse troeven. Maar hem vrije doortocht geven was een gok waarvan niemand in Duitsland precies wist hoe die zou uitpakken. Via Stockholm kreeg Berlijn al vrij snel opwekkende berichten uit Petersburg: "Lenin ongedeerd aangekomen. Hij doet precies wat wij hoopten."

Terwijl de Duitsers Lenin voor hun zaak gebruikten, hadden de Britten aanvankelijk niet zo'n duidelijk beeld van deze leider. Rapporten van voor de oorlog, toen de man in Engeland was, meldden wel dat de Rus over verontrustende talenten beschikte, maar voorlopig zag Londen hem als een van de vele 'buitenlandse schelmen'. Zelfs na Lenins terugkeer in Rusland konden sommigen hem moeilijk plaatsen. De Britse diplomaat William Gerhardie bleef altijd even als Lenin speechte "maar nooit erg lang, want niets aan de uitspraken of de aanblik van de man deed vermoeden dat hij in de toekomst enige rol van betekenis zou spelen".

Lenin moest er in het Duitse plan voor zorgen dat Rusland de oorlog opgaf. En zo geschiedde. De Oktoberrevolutie bracht de bolsjewisten aan de macht. Dat de beweging en hun leider verder veel toekomst hadden, geloofde Berlijn niet. Hun lot interesseerde de Duitsers ook weinig. "Die is er geweest", concludeerde keizer Wilhelm II na het lezen van een rapport over Lenin en de situatie in Moskou in het voorjaar van 1918. Nog geen zes maanden later was zijn keizerrijk zelf geschiedenis, mede door het door de bolsjewisten geëxporteerde revolutionaire elan.

Merridale noemt dat de actuele link in haar boek. Tot op zekere hoogte is het verhaal over Lenin in de trein, een parabel over het gekonkel tussen grote mogendheden, die laat zien dat slinkse strategieën die op korte termijn gunstige effecten kunnen hebben, op lange termijn vaak juist averechts uitpakken. Interventies van buitenaf in het Midden-Oosten pakten bijvoorbeeld ook vaak dramatisch uit.

Net iets beter dan Rappaport weet Merridale de chaos en energie van 1917 voelbaar te maken. Ze verweeft Lenins tocht van

Zwitserland naar Rusland listig met de gebeurtenissen daarbuiten. Ze weet de sfeer in de wagons op te roepen en dist mooie anekdotes op.

Bijvoorbeeld over de kleine make-over die Lenin bij een tussenstop in Stockholm kreeg. Hij kocht er 'stadsschoenen' en een pak dat hij tot ver in 1918 bij elke openbare gelegenheid zou dragen. Medestrijder Karl Radek suggereerde ook een nieuwe jas en schoon ondergoed aan te schaffen, maar Lenin wilde daar niet van weten. Hij zei dat hij naar Rusland ging om een revolutie te ontketenen, niet om een herenmodezaak te openen.

Zowel Merridale als Rappaport zoomt in op de gebeurtenissen in en rond het jaar 1917 en de stad Petersburg. Wie een completer plaatje wil hebben, inclusief de aanloop naar de revolutie en de bloedige nasleep, kan terecht in het nu heruitgegeven 'Tragedie van een volk. De Russische Revolutie 1891-1924' van Orlando Figes, dat in 2006 voor het eerst verscheen.

De Britse historicus overdondert de lezer in een dikke pil met feiten en vooral gedenkwaardige scènes. In zijn non-fictie met de trekken van de klassieke Russische literatuur beperkt Figes zich niet tot de leidende kringen van revolutionairen en contrarevolutionairen en tot de toenmalige hoofdstad. Hij beschrijft ook de situatie in de verste uithoeken van het land.

Het boek laat zien dat het volkomen archaïsch functionerende tsarenrijk gedoemd was tot de ondergang. Als er de wil was om tot hervormingen te komen, dan ontbrak de bureaucratie om die door te voeren. De vertraging die hierdoor ontstond, werd nog eens versterkt door sabotage van plaatselijke baasjes die hun macht niet kwijt wilden.

Het bestuurlijk apparaat was ook veel te klein om effectief te zijn. Op honderd miljoen Russen, die samen een zesde van het aardoppervlak bewoonden, werkten er zo'n 8500 politiefunctionarissen. Omdat het oude systeem niet functioneerde, schroomden de boeren niet om het omver te werpen. Als angst hen er niet van had weerhouden, hadden ze het al aan het begin van de twintigste eeuw gedaan. Wat voor een nieuwe orde ze daarmee over zich afriepen, konden ze nog niet bevroeden.

Helen Rappaport: Midden in de revolutie. Petrograd 1917 (Caught in the Revolution) Vert. Ronnie Boley. Unieboek / Het Spectrum; 364 blz. euro 29,99

Catherine Merridale: Lenin in de trein. De reis naar de revolutie (Lenin on the Train) Vert. Toon Dohmen. Verschijnt dinsdag. Nieuw Amsterdam; 286 blz. euro 24,99.

Orlando Figes. Tragedie van een volk. De Russische Revolutie 1891-1924 (A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891-1924) Vert. Toon Dohmen. Nieuw Amsterdam; 1116 blz. euro 29,99

Lees verder na de advertentie

De liefde van Dr. Zjivago

De wereldberoemde roman 'Dokter Zjivago' speelt tegen het decor van het revolutionaire Rusland. Boris Pasternak kreeg er de Nobelprijs voor; ook de film, met Julie Christie en Omar Sharif in de hoofdrollen, groeide uit tot een klassieker. Centraal element is de liefdesgeschiedenis van Joeri (Zjivago) en Lara. Anna Pasternak, de achternicht van de schrijver, doet in haar boek 'Lara' het verhaal achter de roman uit de doeken, op basis van brieven en ander materiaal uit het familiearchief.

Zo schreef Boris Pasternak in 1957 aan zijn zus, dat zijn grote liefde Olga Ivinskaja de inspiratie was voor het liefdesverhaal: "Hier moet iets worden gezegd over het aandeel, de rol die de afgelopen tien jaar van mijn leven Olga Vsevolodovna Ivinskaja speelt, de Lara uit de roman, die vier jaar gevangenschap (vanaf 1949) voor mij heeft doorstaan, met als enige misdaad dat ze mijn naaste vriendin was."

Waar menig auteur met zijn leven betaalde voor zijn pennevruchten, spaarde Stalin de populaire Pasternak. In plaats daarvan liet hij mensonterende spelletjes spelen met Olga, de muze van de schrijver.

Anna Pasternak: Lara. Het aangrijpende verhaal achter Dokter Zjivago (Lara) vert. Aad Janssen en Pon Ruiter. Nieuw Amsterdam; 384 blz. euro 19,99

Deel dit artikel