Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Russische dictator / Oompje Stalin

Home

door Wendelmoet Boersema

Op 5 maart 1953, vijftig jaar geleden, overleed Josif Vissarionovitsj Djoegasjvili, beter bekend als Stalin. Zijn nicht Kira Alliloejeva (83) groeide op in de woonvertrekken van het Kremlin, werd later door haar oom verbannen en brengt haar oude dag door op een krap eenkamerflatje in Moskou. Een gesprek met het oudste nog levende familielid van een van de grootste dictators van de twintigste eeuw. ,,Wij als familie geloofden niet in zijn onschuld.''

,,Toen Stalin stierf, moest ik huilen. Ik was net uit ballingschap teruggekeerd, mijn moeder en tante zaten nog gevangen en ik had geen onderdak in Moskou. Ik huilde omdat ik bang was dat Beria (de chef van de geheime dienst en Stalins vertrouweling, red.) ons zou laten doodschieten. Wij dachten echt dat het nog erger kon worden. Maar ik huilde ook omdat ik Stalin kende, ik was tenslotte familie.''

Van Kira Pavlovna Politkovskaja, meisjesnaam Alliloejeva, zijn de sporen van haar geschiedenis niet af te lezen. Grote bruine ogen schitteren achter de bril van sovjetmakelij, op weg naar de keuken laat ze haar heupen schudden. ,,Ik dans nog steeds hoor! Ik ben dol op rock en roll. Politiek actief ben ik nooit geweest. Eenmaal een spionne en volksvijand vind ik wel genoeg. Ik ben actief in de levenskunst.'' Haar hoge lach gorgelt uit haar buik omhoog. Ze zet een grote schoenendoos vol met familiefoto's op tafel.

Kira Alliloejeva is de oudste nog levende telg uit een geslacht van bolsjewistische adel, hoewel de familie zelf ongetwijfeld bezwaar zal maken tegen die term. Haar grootouders Sergej en Olga Alliloejev waren partijleden van het eerste uur. In St. Petersburg hielpen ze de toen nog ondergrondse revolutionairen om uit handen te blijven van de tsaristische politie; ze verleenden onderdak en financiële steun. Kira luisterde vroeger graag naar grootvaders verhalen.

,,Mijn opa was een bolsjewiek-romanticus, een rechtvaardig man. Hij vertelde hoe oma in de keuken Lenins baard afschoor. De agenten van de tsaar zaten hem op de hielen (na een mislukte opstand in juli 1917). Opa gaf hem zijn jas, vermomde Lenin als arbeider -terwijl hij eruit zag als typische intellectueel- en smokkelde hem naar het Finlandstation.''

Ook Stalin vond regelmatig onderdak bij de Alliloejevs. Begin 1917 kwam hij in St. Petersburg aan uit Siberië, waar hij meerdere malen in ballingschap zat. ,,Hij had daar een bastaardzoon verwekt, dat hebben de Alliloejevs altijd geweten.'' Stalins eerste vrouw was al in 1907 overleden. De jongste dochter Nadezjda Alliloejeva, Nadja voor de familie, hechtte zich aan de gesloten Georgiër. Na de revolutie volgde ze hem op zijn militaire missie naar Wolgograd, in 1919 trouwden ze.

In datzelfde jaar werd Kira geboren. ,,Mijn vader Pavel was de oudste in het gezin Alliloejev. Hij kon het beste opschieten met zijn jongste zus, ze leken veel op elkaar. Nadja was serieus, ze was al jong de vrouw van een politicus. Mijn moeder Jevgenia Zemljantsina was heel anders. Een lachebekje, net als ik, maar met blond haar en blauwe ogen. Mijn ouders trouwden in de kerk omdat mama's vader priester was. Lenin en Stalin maakten daar grapjes over, ze zeiden dat mama met haar blozende wangen een echte papendochter was.''

Kira was twee jaar toen het gezin van Pavel Alliloejev ging 'inwonen' bij Stalin en Nadja in het Kremlin. Lenin woonde er tot hij stierf, de familie Sverdlov, een paar andere prominente bolsjewieken en ook Fjodor Alliloejev, Nadja's andere broer, met zijn gezin. In 1926 werd Svetlana geboren, Stalins dochter en lievelingskind. ,,Mijn tante Nadja wilde haar de eerste maanden uit bijgeloof aan niemand laten zien. Ik moest als onschuldig kind de eerste blik op haar werpen. Ik herinner me haar rossige haartjes en haar lachje.''

Eind jaren twintig woonde Pavel, militair van beroep, met zijn gezin op verzoek van Stalin in Duitsland. Hij kocht onder andere staal in voor de Spoorwegen. Al vroeg rapporteerde hij aan zijn zwager dat Duitsland tanks produceerde en zich opmaakte voor een oorlog. Kira leerde goed Duits spreken. Eind 1931 kwamen ze terug en betrokken een flat in een prestigieus gebouw vlakbij het Kremlin. ,,De derde dag kwam tante Nadja op bezoek, ze wilde haar neefjes zien, mijn kleine broertjes. In die tijd glimlachte ze niet meer, ze keek altijd somber en streng. Het was de tijd van de grote hongersnoden in de Oekraïne. Ze had eeuwig migraine. Bij hen thuis heerste een haast Duitse Ordnung, de kinderen Vasili en Svetlana leerden hun talen.

,,Stalin sprak ik aan met Josif Vissarionovitsj, nooit met oompje. Die zomer brachten we door in Sotsji aan de Zwarte Zee, de hele familie, de Kirovs en de Molotovs. Daar bracht Nadja haar laatste zomer door.''

Met de dood van Stalins tweede vrouw kwam er heel langzaam verandering in de goede familierelatie. De ware toedracht- zelfmoord-werd voor de kinderen verborgen gehouden. ,,Het was in november, we vierden de verjaardag van de oktoberrevolutie. De telefoon ging en papa en mama werden verzocht met spoed naar het Kremlin te komen. Mij werd gezegd dat tante Nadja aan blindedarmontsteking was overleden, maar de kranten schreven over een hartaanval. Svetlana heeft later de waarheid over haar moeder gehoord uit een buitenlandse radio-uitzending, ze kende Engels. Er gingen geruchten dat Stalin haar had vermoord en ik denk dat dat waar is, hoewel niet letterlijk. Ze hadden enorme ruzie over de hongersnoden en hij heeft haar ernstig terechtgewezen, waarna ze zich het leven benam.''

,,Stalin had erg veel verdriet om haar en was aanvankelijk blij met het gezelschap en de troost van de Alliloejevs. Ik zag mijn ouders een maand lang bijna niet, ze sliepen uit bezorgdheid in het Kremlin. In die tijd gingen we vaak naar de datsja van Stalin. Hij was dol op mijn kleine broertjes, gaf ze chocola. Mij mocht-ie wel, maar ik was een lastige puber. Ik was niet degene die hem naar de mond praatte, hij was een soort opa voor ons. Als Stalin sliep, moesten we heel stil zijn.''

Kira's vader stierf in 1938 onder vreemde omstandigheden. ,,De ene dag kwam hij gezond terug van vakantie in Sotsji, de volgende dag lag hij in het ziekenhuis, kreeg medicijnen en stierf.'' Haar moeder hertrouwde tot groot ongenoegen van Stalin binnen een jaar. Uit angst voor de opmerkingen van Beria hield ze het nieuws eerst voor haar dochter geheim. ,,Ik was die zomer in Sotsji bij Svetlana, voor haar was ik als een oudere zus. Josif Vissarionovitsj riep me op een keer bij zich. Op weg naar hem toe vergiste ik me en sprak een van zijn dubbelgangers aan in de tuin. Die had hij toen bij zich, uit vrees voor aanslagen. Zoveel als die man op mijn oom leek. Stalin wilde weten hoe het met mijn moeder was, maar ik wist van geen huwelijk. Hij nam het haar erg kwalijk dat ze het hem pas vertelde toen de familie bij het begin van de oorlog werd geëvacueerd naar Sverdlovsk, waar haar tweede man werkte. Daarna heeft hij ons nooit meer uitgenodigd.''

In de oorlogsjaren werkte Kira in een vliegtuigfabriek, volgde een opleiding tot actrice en trouwde met een collega-acteur, Boris Politkovski. Rond oud en nieuw van het jaar 1948 stonden ook bij hen de gevreesde agenten van de NKVD op de stoep. ,,Ik repeteerde een tekst van Tsjechov. Opeens hoorde ik mijn moeder op de gang zeggen: het gevang en geld kun je niet weigeren, dat is een Russische uitdrukking. Ik wilde m'n moeder vastgrijpen, maar ze duwde me weg, rende de gang op en werd afgevoerd. Veel later heeft ze me verteld dat ze toen uit het raam wilde springen. Ook tante Anna Alliloejeva en mijn stiefvader werden gearresteerd. Toen Svetlana het nieuws hoorde, heeft ze bij haar vader voor vrijlating gepleit voor haar tantes, die als een tweede moeder voor haar waren. Maar Stalin zei: 'Als je nog even doorgaat met advocaatje spelen, zet ik jou ook gevangen'. Hij vond dat de tantes teveel kletsten over Nadja's dood, maar dat was onzin, daarover werd in de familie gezwegen als het graf.''

Kira's moeder weigerde in de Loebjanka-gevangenis verklaringen te ondertekenen dat ze een spionne was en haar man vergiftigd zou hebben. Als drukmiddel werd Kira ook gevangen gezet. 's Nachts bleef het licht in de cel aan en elke vijf minuten kwam er een bewaker kijken. Contact met de buitenwereld was verboden, ze kreeg alleen toestemming om boeken te lezen. ,,Dat was mijn redding van de eenzaamheid. Ik was bang gek te worden. Ik maakte een kalender van broodballetjes. Mijn bewakers behandelden me gelukkig niet echt grof, daar waren ze te bang voor. Ik was en bleef familie van Stalin.''

Na een half jaar werd Kira op beschuldiging van spionage als volksvijand verbannen naar een dorpje honderden kilometers buiten Moskou. Onder druk van haar doodsbenauwde schoonouders stemde ze in met ontbinding van haar huwelijk, haar man hertrouwde snel. Ruim een maand voor de dood van Stalin, januari 1953, kwam ze vrij. ,,In Moskou stonden overal kerstbomen, de mensen waren vrolijk. Ik kon nergens overnachten omdat ik geen registratie voor de grote steden meer had. Ik wist niet of m'n moeder nog leefde. Na enkele maanden moest ik weer terug naar mijn ballingsoord.''

,,Stalins dood was geen bevrijding. Die kwam pas toen we hoorden dat Beria gevangen was gezet en geëxcecuteerd. Mijn broer en ik moesten ons daarna melden op de Loebjanka en eindelijk kwam moeder vrij. We hadden elkaar zes jaar niet gezien. Ze hoorde van Beria's dood en begon al op de trappen van de Loebjanka te jubelen. Beria vreesden we meer dan ieder ander. We geloofden dat hij achter onze vervolging zat, hij heeft zelfs geprobeerd Svetlana van haar vader te vervreemden.''

,,Ook Stalins dood was in de gevangenis niet tot moeder doorgedrongen, om hem moest ze ondanks alles huilen. Maar we geloofden niet dat Stalin niets van ons lot wist. Anderen die minder dicht bij de macht zaten, geloofden wel in Stalins onschuld. Wij als familie niet. Ik heb ook geweigerd hem om genade te smeken toen we gevangen zaten. Later bleek dat diegenen die hem wel brieven schreven, veel zwaardere straffen kregen. Ik neem Stalin zijn optreden tegen ons vooral kwalijk omdat hij ons zo goed kende. We waren nota bene onder zijn ogen opgegroeid. Het is vreemd wat macht met mensen doet.''

,,Ik denk dat mijn ouders altijd hebben geweten wat er in werkelijkheid in het land gebeurde. Vrienden van hen verdwenen in de jaren dertig op vreemde wijze, keerden niet terug. Wij waren constant bang, afgeschrokken door de gevangenis en de ballingschap. Met m'n moeder maakte ik pret, maar het oog was gericht op de deur. Ook onder Chroesjtsjov zijn velen gevangengezet. Tijdens de destalinisatie stond het niet zo mooi als je familie van Stalin was.''

,,In de Brezjnev-periode was ik niemand, weinig vrienden kenden mijn familiegeschiedenis. Ik heb na de ballingschap de achternaam Politkovski gehouden. Zelfs mijn tweede man wist m'n meisjesnaam niet toen we met elkaar gingen. Het was een last, mensen fluisterden meteen: 'Is het waar dat hij haar vermoord heeft?' Voor Svetlana was het leven in de Sovjet-Unie na haar vaders dood verstikkend. Ze had altijd in een gouden kooi geleefd, eerst onder het toeziend oog van haar vader, later van de partij. Haar vlucht naar het Westen in 1966 begreep ik. Ze heeft ons vooraf niets verteld. Na haar vertrek belasterden de buren haar in mijn bijzijn, omdat ze niet wisten wie ik was. Ze noemden haar een verraadster.'' Svetlana keerde in 1984 korte tijd terug naar de Sovjet-Unie, Kira woonde enkele maanden bij haar in Tbilisi, de Georgische hoofdstad. Nu hebben ze sporadisch contact, Kira kent haar dochter en krijgt af en toe foto's opgestuurd.

Pas in de periode van glasnost trad Kira voor het eerst met haar familiegeschiedenis in de openbaarheid, op verzoek van de Russische media. Haar jongste broer Vladimir schreef een boek over de Alliloejevs. Veel gruwelijke feiten over de Stalinperiode in de Sovjet-Unie kwamen voor het eerst naar buiten. ,,Omdat ik zelf geleden heb onder Stalin, heb ik nooit gevoeld dat ik medeschuldig was. Dat verwijt heb ik ook van anderen niet gekregen. Ik ben familie, maar ook slachtoffer. Nooit heb ik het verlangen gekend precies te weten te komen wat er door toedoen van Stalin is gebeurd. We begrepen dat we de klos waren omdat we te dicht bij de macht leefden.''

,,Het doet me niets dat ze hier bij het metrostation krantjes verkopen waarin Stalin wordt opgehemeld. Die Stalin-vereerders zijn overwegend militairen, die voor de Leider en het Vaderland hebben gestreden. Ik denk dat ze echt geloofden in die propaganda, ze wisten niet alles. Het zou pas laf zijn als ze nu ineens een andere overtuiging aanhingen.''

,,Ik draag Stalin en zijn aanhangers geen kwaad hart toe, dat zou me teveel energie kosten. Ik heb Josif Vissarionovitsj best eens om de oren willen slaan voor wat er allemaal gebeurd is. Maar ik kan die boosheid niet een leven lang meedragen.''

Deel dit artikel