Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ruiter van het atheïsme toont zich mild

Home

Sam Harris: Het morele landschap. Hoe de wetenschap ons de weg kan wijzen.

Arbeiderspers, Amsterdam. ISBN 9789029578417; 304 blz 24,95 euro.

De schrijver:
Gestudeerd aan Stanford, filosoof en neurowetenschapper, productief publicist.

Zulke biografische weetjes zijn weinig leerzaam in het geval van Sam Harris. Tien keer zo veelzeggend is zijn bijnaam die hij dankt aan zijn polemische 'Van god los' (2007). Sinds dat boek vormt hij samen met Richard Dawkins, Daniel Dennett en de recent overleden Christopher Hitchens de 'Vier ruiters van het atheïsme'. Klinkt omineus, nietwaar?

Dat maakt dan ook extra nieuwsgierig naar zijn nieuwste boek 'Het morele landschap'. Welke plagen komt Harris verspreiden, om het bijbelse beeld maar even vol te houden?

Zijn ambitie:
Harris' reputatie suggereert een groot onheil, maar in de praktijk valt dat reuze mee en het lezen van zijn werk heeft altijd iets van een anticlimax.

In 'Het morele landschap' gaat gaat Harris op zoek naar een wetenschappelijke benadering van de moraal. Totnogtoe hebben we ons namelijk te veel laten leiden door het concept van 'niet-overlappende magisteria' van bioloog Stephen J. Gould. Uitgangspunt: een strikte boedelscheiding tussen enerzijds wetenschap en anderzijds religie en moraal, tussen harde feiten en menselijke waarden.

Ontrecht, aldus Harris. Neem het vraagstuk van lijfstraffen bij ongehoorzame kinderen. In orthodoxe kringen hecht men waarde aan de Bijbel (Spreuken 13:24) die tenslotte zegt dat wie zijn kinderen liefheeft de roede niet spaart. Je kunt het vraagstuk ook op een feitelijke manier benaderen: onderzoek de fysieke, psychische en pedagogische effecten en bepaal zo of lijfstraffen wenselijk zijn of niet. Harris pleit dan ook voor een 'wetenschap van het menselijk welzijn'. Je kunt het oneens zijn met dit standpunt of misschien laat de argumentatie te wensen over. Maar is dit pleidooi zo schokkend dat Harris een bijnaam verdient die associaties oproept met het allerergste?

Meest omstreden stelling:
'Gemeten naar vrijwel elke maatstaf voor maatschappelijke gezondheid zijn de minst godsdienstige landen beter af dan de meest godsdienstige.' Ter illustratie verwijst Harris onder meer naar Nederland. Voorzover deze stelling niet omstreden is, dan is ze toch zeker verrassend. Hoe vaak hoor je niet zeggen dat godsdienst nodig is om het vermeende morele verval te keren? Het omgekeerde blijkt volgens Harris het geval: wetenschap en secularisme als recept voor een samenleving waarin de levensverwachting hoog is, de economische ongelijkheid gering, de vrijgevigheid voor de arme landen groot. Maar opnieuw: verwijt Harris geen 'Verlichtingsfundamentalisme', zoals vaak gebeurt. Hij legt niemand iets op en zegt zelf: 'Morele overreding is uiteraard een lastige zaak.' Daarom stelt hij voor eerst maar eens te kijken hoe de gedachtevorming over de moraal nu verloopt en waar de verbeteringen liggen.

Zeg nu zelf: milder kan haast niet.

Reden om dit boek niet te lezen:
Het is een bewerking van Harris' dissertatie en dat is te merken. Onvermijdelijk krijgt de lezer te maken met het nodige wetenschappelijke jargon en een imposant notenapparaat.

Niet dat 'Het morele landschap' hierdoor onleesbaar is geworden, maar het is geen schotschrift waar de vonken vanaf spatten, zoals zijn 'Brief aan een christelijke natie' uit 2007. Hoewel de polemist Harris zich her en der zeker doet gelden.

Reden om dit boek wel te lezen:
Het veelvuldige gebruik van gedachte-experimenten. 'Het morele landschap' staat vol met zinnen die beginnen met: 'Laten we aannemen dat...' of 'Stel dat...'. Voor de filosofie zijn 'wat als'-vragen een trefzekere manier om morele vraagstukken op scherp te zetten. Probleem van algemene richtlijnen is dat mantravorming op de loer ligt: wie zal het oneens zijn met het gebod 'Gij zult niet doden'? Zo blijven pijnlijke dilemma's echter buiten beeld.

Dat verandert in één klap als Harris een situatie als deze schetst: wat als u ziet dat een op hol geslagen lorrie op vijf spoorwegarbeiders afdendert? Mag u een onbekende passant ('die toevallig heel groot is') op het spoor duwen om vijf mensenlevens te redden? Het lijkt een simpel rekensommetje, maar zo voelt het niet.

Wat de uitkomst ook is, de lezer kan niet onverschillig blijven onder zulke dilemma's.

Sebastien Valkenberg

1. Herakleitos: Alles stroomt Paul Claes (vert.)

2. Over de constitutie van Europa Jürgen Habermas

3. Het morele landschap Sam Harris

4. Nietzsche als opvoeder Jan Keij

5. Het raadsel Spinoza Irvin Yalom

Deel dit artikel