Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rijk geïllustreerde geschiedenis van het aquarium

Home

LEONIE BREEBAART

Oog in oog met mysterieuze diepten, met de bron van het leven

Een studie vol intrigerende (kunst)historische feiten en anekdoten, die veel stof tot nadenken biedt

'Legende van een zelfmoord', het boek dat de Amerikaanse schrijver David Vann in 2008 meteen tot een literaire wereldster maakte, begint met een verhaal waarin een jongen besluit ichtoloog te worden. Het schouwspel van sierlijk voorbijzwevende vissenlijfjes vindt hij even fascinerend als de bloederige taferelen die zich voor zijn ogen afspelen wanneer nieuwe 'meedogenloze' vissen aan de bak worden toegevoegd. "Alles wat het menselijk leven omvatte was in dat aquarium te vinden.''

Het aquarium is een motief dat niet elke dag in de literatuur opduikt en toen David Vann Trouw vorig jaar toevertrouwde dat zijn nieuwste boek zich geheel en al ín een aquarium zou afspelen, klonk dat weinig beloftevol. Maar de Duitse Ursula Harter zou er vast niet van hebben opgekeken. Zij wijdde onlangs een rijk geïllustreerd boek aan het fenomeen aquarium, waarbij de kunsthistorisch onderlegde schrijfster (auteur van studies als 'Die Versuchung des heiligen Antonius zwischen Kunst und Wissenschaft') veel aandacht besteedt aan de vraag waartoe aquaria kunstenaars inspireerde.

Harter begint haar boek met de constatering dat het aquarium tegenwoordig weer enorm en vogue is. Mij was dat eerlijk gezegd ontgaan, maar volgens de auteur steken steden als Atlanta, Barcelona, Doebai, Genua, Peking en Valencia elkaar tegenwoordig de loef af met almaar spectaculairder aquaria. Zelfs in de architectonische mode om woonhuizen te voorzien van glazen puien herkent ze deze aquarische trend. Het effect "vindt zijn hoogtepunt als het schemert en de facades in rijen opeengestapelde, groen verlichte dozen veranderen'. Erg overtuigend klinkt het niet, maar gelukkig ligt het zwaartepunt van Harters studie bij de geschiedenis van het aquarium, en die is interessant en veelzeggend genoeg.

Waterbassins met vissen heeft de mens natuurlijk altijd gehouden, de Romeinen deden dat al. Maar toch meestal om culinaire redenen. Het aquarium zoals wij dat kennen dient een heel ander doel: verwondering. Die was aanvankelijk vooral van wetenschappelijke aard, legt Harter uit. In het kielzog van Darwins revolutionaire theorie dat soorten niet voor de eeuwigheid voortleven maar zich ontwikkelen, groeide halverwege de negentiende eeuw de behoefte het zeeleven van dichtbij te observeren. Want dat daar in die duistere zee het leven was ontstaan, daarover waren veel biologen het inmiddels wel eens. Opmerkelijk genoeg hielden ze die nieuwe hartstocht niet voor zichzelf. Het eerste 'zeemuseum' ging in 1853 al open voor het publiek, als onderdeel van de dierentuin in het Londense Regent's Park. Deze 'gebeurtenis' ontketende in heel Europa en in Amerika een enorme aquariumgekte. In hoog tempo werden in Parijs, Berlijn, Napels, New York en tal van andere steden, waaronder ook Amsterdam, almaar grotere aquaria neergeplant. Commerciële partijen bleven niet achter. In 1861 toonde de New Yorkse show- en businessman Barnum in zijn 'monsteraquarium' twee levende witte walvissen en een zeepaardje. Voorheen had hij het transport van de dieren - per trein van Quebec naar New York - al weten op te blazen tot een gigantische pr-campagne, een 'first class event'.

Het grote publiek vergaapte zich aan het zeeleven, maar werd ook aan het denken gezet: waarom bestonden er zulke schitterende zeeanemonen, als mensen ze niet konden bewonderen? En zouden mooie dieren evolutionair gezien betere kansen hebben dan de lelijke 'monsters' die de oceanen kennelijk ook herbergden?

Niet alleen voor de wetenschap, ook voor de kunst was het aquarium een bron van verwondering. En zeker niet alleen voor schilders , zoals je zou verwachten. De schrijver Joseph Roth (1894-1939) vroeg zich in 1923 af waarom schrijvers, acteurs en dansers niet vaker een aquarium bezochten: "Als ze ergens iets kunnen leren over beweging, dan is het bij de dieren van het water." Voor de symbolisten van het fin de siècle stond het onderzeese gelijk aan het innerlijk leven zelf, dat zich onder de oppervlakte van het openbare leven verschuilt. Marcel Proust vergeleek het staren naar vissen met zijn eigen observaties van het 'menselijk aquarium' der tweepotigen, die in feite ook meedogenloos aan elkaar waren overgeleverd - een observatie die echoot in de aquariumpassages van David Vann.

En de schilders? Je zou verwachten dat de esthetische kracht van de felgekleurde zeewezens hen onmiddellijk tot een vrijere schildertrant inspireerde. Maar dat was zeker niet meteen het geval. Aan de even fraaie als natuurgetrouwe tekeningen van Ernst Haeckel (1834-1919) is nog goed af te lezen dat deze negentiende-eeuwer kunst en wetenschap überhaupt niet als tegengestelden beschouwde. Pas aan het begin van de twintigste eeuw hielp het aquarium schilders los te komen van het figuratieve dat zij inmiddels als knellend begonnen te ervaren. Dat is goed te zien aan het werk van de symbolist Odilon Redon. Zijn 'Vision sous-marine' uit 1910, lijkt een abstracte compositie, totdat je de titel hebt gelezen en in de kleurenzee wel iets als een kwal of vis herkent. Redon is overigens maar een van de kunstenaars op wier aquatische inspiratie Harter ingaat: ook Gustav Klimt, Paul Klee en Henri Matisse komen uitgebreid aan bod.

Zo is dit mooie boek allereerst een kunsthistorische studie vanuit een originele invalshoek. Maar de negentiende-eeuwse lust tot ontdekken, onthullen en tentoonstellen van het voorheen onzichtbare geeft ook stof tot nadenken. Zeker nu ónze wetenschappers nog weer verder doordringen in zee en heelal. In werelden die voorheen mysterieuze terra incognita waren.

Ursula Harter: Aquaria in Kunst, Literatur & Wissenschaft. Kehrer, Heidelberg; 255 blz. euro 39,90

In 1876 verrees in Londen een nieuw aquarium, dat ook diende als ontmoetingscentrum van de beau monde.

Onder: Odilon Redons schilderij 'Vision sous-marine'. Het onderzeese bevrijdde hem van de figuratieve conventie..

Deel dit artikel