Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

RESTEN VAN EEN GEUR ARCHEOLOGIE

home

SYBE RISPENS; ANNA KIESOW

Op een steenworp afstand van de Dode Zee hebben archeologen dit voorjaar de fundamenten van een soort parfumfabriek opgegraven. Enthousiast neusden zij in de overblijfselen van een antieke werkplaats voor het maken van balsem - het meest exclusieve reukwater van de oudheid. Volgens de archeologen verklaart hun vondst de raadselachtige spreuk op de vloer van een even oude, naburige synagoge die dertig jaar geleden werd blootgelegd.

Ongeveer een kwart van het vloeroppervlak bestaat uit Hebreeuwse en Aramese inscripties. De tekst begint met de gebruikelijke religieuze spreuken en zegening van de vooraanstaande inwoners van de stad, maar daarna valt hij danig uit de toon. Halverwege gaan de lofzangen over in een vloek, iets wat nog nergens in een synagoge is aangetroffen. De vloek wordt uitgesproken over iedereen die 'het geheim van de stad bekend maakt aan de volken'. Hadden de toenmalige inwoners van het oaseplaatsje En Gedi, waar de opgraving is gedaan, iets belangrijks te verbergen?

Het raadsel van wat er 2000 jaar geleden op het laagst gelegen punt van de aarde voor de rest van de wereld verborgen moest blijven, scheen tot voor kort vrijwel onoplosbaar. In de drie jaar geleden verschenen nieuwe encyclopedie van opgravingen in Israël zuchten onderzoekers nog dat er rond de merkwaardige vloek veel vragen onbeantwoord blijven. Maar inmiddels hebben archeologen van de Universiteit van Jeruzalem in de beurt van de synagoge een opgraving gedaan die misschien een sleutel is tot de oplossing van het vraagstuk.

Het woestijnklimaat bij de Dode Zee geeft bovendien de hoop op het vinden van nog meer resten, zelfs tekstfragmenten. Ondenkbaar is zo'n vondst niet, want in de omgeving van En Gedi zijn al een paar keer goed bewaard gebleven teksten opgegraven - meer naar het zuiden in Masada, meer naar het westen in de woestijn van Judea en meer naar het noorden in Qumran, de vindplaats van de Dode Zee-rollen.

Yizhar Hirschfeld, leider van de uitgraving, meent echter dat het niet meer nodig is nog schriftelijke bronnen te vinden om te begrijpen waar de vloek in de synagoge op doelde. De verse uitgraving bewijst volgens hem dat er in En Gedi ooit een antieke werkplaats voor de productie van een parfum was. Een werkplaats voor de productie van het luxegeurtje bij uitstek: balsem. Als dit klopt, dan hadden de inwoners van het plaatsje inderdaad genoeg redenen om van verklikkers te wensen dat zij van de aardbodem weggevaagd zouden worden.

Wat het lastig maakt om te achterhalen of het 'geheim van de stad' met de productie van balsem te maken had, is dat over geurstoffen in de oudheid maar weinig bekend is. Dat komt vooral door de mentaliteit van de 'schatgraver-archeologie', die wel belangstelling had voor antieke vazen en schalen maar niet voor de inhoud ervan. Die werd als vervuiling van de kunstschatten gezien. Zo is meer dan eens een antieke parfum, olie of zalf gewoon de gootsteen ingegaan. Waar dit niet is gebeurd, deed een slechte conservering de rest.

Als er van de Egyptische, Arabische, Griekse of Romeinse welriekendheid nog iets over is, dan is dat vaak alleen nog een enkele notitie. Geuren blijven nog het beste bewaard op papyrus. De overgeleverde berichten van wierook of mirre horen vooral thuis in een mythische en religieuze context.

De geur is dan, zoals nu nog in de katholieke en orthodoxe traditie, een goddelijk middel om plaatsen en mensen ritueel mee te reinigen of als heilig te wijden. Het reukoffer is door de eeuwen heen en in de meest uiteenlopende religies symbool van aanbidding. Daarnaast zijn de hemelse geuren niet alleen beschreven als het bewijs voor de nabijheid van welgezinde goden, maar de geuren zelf beschouwde men soms ook als een geneeskrachtige bron. Ook bericht menig antiek auteur lyrisch over geurstoffen in gebruik als parfum.

Afkomstig waren de wierookhars en roodbruine mirrekorrels meestal uit felix Arabia, het gelukkige Arabië. In kameelkaravanen werden ze samen met andere luxe-artikelen zoals edelstenen, koper, ijzer en goud van zuid naar noord aangevoerd. De prijs voor de geïmporteerde geuren was ernaar. Een reukwolkje was een ware kostbaarheid.

Het spoor gaat verder in februari 1988. Dan wordt door archeologen in een grot bij Qumram een 2000 jaar oud kruikje met olie gevonden. De olie wordt in een laboratorium onderzocht en uit de analyse blijkt dat het om een onbekende samenstelling van plantaardige olie en vetzuren gaat. De verbinding is niet oplosbaar in water en zinkt als zij met warm water wordt gemengd.

Zij is sterk geoxideerd en heeft alle aromatische structuren verloren. Te ruiken valt er dus niets meer. Toch ontstaat het vermoeden dat het hier om een kostbare balsem gaat, omdat het kruikje in palmbladeren was gerold en goed verborgen lag in een hoek van de grot.

Het woord 'balsem' komt in oude teksten voor als het gaat om een exclusieve olie voor zalving, als een geneesmiddel voor open wonden, als tegengif voor slangenbeten of als ingrediënt voor een chique geur. Om een parfum te maken werd de scherp riekende balsem, afkomstig van de balsemboom, meestal met een olie of zalf gemengd.

Op grond van de chemische samenstelling van de olie was in elk geval uit te sluiten dat het hier ging om een samenstelling op basis van olijfolie of dadelpalmolie. Ook kwam de olie niet van de tegenwoordig nog in Saoedi-Arabië en Somalia voorkomende balsemboom: Commiphora gileadensis. Wat zat er dan wel in het kruikje?

Waarschijnlijk, zo redeneerde men, was de olie afkomstig van een sinds duizend jaar uitgestorven balsemboom die alléén in En Gedi en Jericho moet zijn voorgekomen. Als informatiebron kan het Oude Testament dienst doen, waar En Gedi zes keer wordt genoemd als de plaats waar men balsem verbouwt. Maar kroongetuige is hier de Romeinse wetenschapper Plinius de oudere, die leefde tot 79 na Chr.

Plinius beschrijft balsem als het meest exclusieve reukwater van zijn tijd. Deze parfum par excellence komt, zo schrijft hij, niet uit Arabië, maar enkel uit de hete woestijnstrook langs de Dode Zee. Het meest lijkt de balsemboom op een wijnstruik.

Plinius gaat uitvoerig in op de verschillende soorten balsem, want die kunnen in prijs nogal verschillen. Het goedkoopst is de parfum die is getrokken van het hout. Daarna komt het vocht van de uitgekookte bast en dan de extracten van het zaad. Het duurste is het balsemsap, dat via inkepingen van de bast wordt gewonnen. Deze balsem gaat per druppel van de hand, voor de prijs van het dubbele eigengewicht in puur zilver.

Bij dit soort schrikbarend hoge prijzen was de kans op fraude natuurlijk groot. Wie erin slaagde een goedkope verdunning als puur balsemsap te verkopen, kon gemakkelijk een fortuin verdienen. Het dure balsemsap kon aangelengd worden met honing, gom, was, of de olie van rozen, mirre en noten, maar die mengsels waren allemaal vrij goed als vervalsing te herkennen. Het meest geraffineerd was een verdunning met de olie uit balsemzaad, iets wat alleen voor ervaren snuffelaars nog te achterhalen viel.

Plinius beschrijft een serie proeven om het pure balsemsap zo goed mogelijk van de aftreksels en verdunningen te kunnen onderscheiden. Zo moet een druppel pure balsem na verloop van tijd uitdrogen. Hij moet uitzetten in warm water en naar de bodem zinken. Heel anders gaat dat met verdunde balsem: die blijft als een olie op het water drijven. De ultieme test is die met melk. Melk gaat vlokken als er pure balsem bij wordt gedaan.

Het spoor eindigt dit voorjaar. Dit keer met een uitgraving direct naast de plaats van de doemspreuk. Centraal staat hierbij een torentje, waarvan men tot nu toe had aangenomen dat het de rest van een uitkijkpost uit de tweede eeuw voor Chr. was.

Voordat de schep in de grond ging, was het bouwwerk nog geen twee meter hoog, maar al gravende kwam daar steeds meer bij. Onder de oppervlakte bleek nog eens vier meter toren verborgen te zitten. Het gebouw moet rond 300 na Chr. zijn neergezet en lijkt allerminst op een uitkijkpost, eerder - met zijn dikke muren en massief stenen deur - op een kleine vesting. Binnenin, tegen de achtermuur, staat een soort badkuip van twee meter hoog.

Hier is, zo meent Yizhar Hirschfeld, de balsem gemaakt. In zijn scenario moeten de bladeren en de bast van de balsembomen van de omliggende landerijen naar de voorhof van de toren zijn gebracht. Te oordelen naar de gevonden resten van een oven en grote hoeveelheden as zijn ze daar uitgekookt. Het brouwsel moet daarna naar een extern reservoir achter de toren zijn gebracht, waar het met water werd gemengd. De balsem is daar naar boven komen drijven en vervolgens, via de afvoerbuis die in de achtermuur van de toren is gevonden, in het badkuipvormige reservoir gestoomd.

Precies dit naar boven drijvende balsem wijst erop dat er geen puur balsemsap in de toren is verwerkt. Uit Plinius' beschrijving is immers bekend dat pure balsem zwaarder is dan water. De werkplaats kan dan ook niet zijn ingericht voor de verwerking van het duurste balsemsap. Waarschijnlijk werd de balsem aan de bladeren en bast onttrokken in een proces van koken in indampen. De balsem werd daarbij met andere oliën verdund en heeft zo een kleiner soortelijk gewicht dan water gekregen.

Het 'geheim van de stad' was dus, aldus Hirschfeld, een uitgekookt proces om zoveel mogelijk balsem te winnen. Of om de balsem zó te bewerken dat hij het meeste geld opbracht. De resten organisch materiaal die in het reservoir zijn gevonden, kunnen hier misschien meer over zeggen.

Die resten liggen nu in het laboratorium om chemisch geanalyseerd te worden. Uit de meetgegevens valt misschien af te leiden om welk mengsel het gaat en of de samenstelling van het gevonden materiaal lijkt op die van de pure balsem in het Qumran kruikje. Als dat zo is, dan zouden de inwoners van En Gedi een wel zeer lucratief procédé voor het maken van bijna pure balsem geheim hebben gehouden.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.