Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Respect voor de functie. Ja, voor de functie

Home

Henk Steenhuis

De campagne van SIRE waarbij geweld tegen hulpverleners aan de kaak werd gesteld. © ANP

'Article 24 of the Geneva Convention." Terwijl het Sire-spotje uit 2011 dramatische beelden laat zien van hulpverleners in oorlogssituaties, vertelt een krakende, wat galmende stem in het Engels dat medisch personeel, belast met het verzamelen, vervoeren of behandelen van gewonden en zieken verbonden aan de strijdkrachten, onder alle omstandigheden gerespecteerd en beschermd zal worden. Muziek zwelt aan, beelden verdwijnen, op een zwart scherm lezen we: "Als we in oorlogstijd respect hebben voor hulpverleners waarom dan niet in vredestijd?"

Vervolgens schakelt het spotje over op die vredestijd: schokkende beelden van jongeren die ambulancepersoneel belagen. Dan verschijnen de woorden 'Handen af van onze hulpverleners' in beeld. Het spotje besluit met een oproep: 'Teken de petitie op handenaf.nl'.

Het lijkt onmogelijk een overtuigender filmpje te maken over een van de meest absurde fenomenen van de laatste jaren. Toch betwijfelt ethicus Marcel Becker de effectiviteit ervan.

Niet omdat hij het respectloze gedrag tegen hulpverleners ontkent, maar omdat hij vindt dat het filmpje beroep doet op verkeerde emoties. "Natuurlijk is het bizar," zegt Becker, "dat we in oorlogstijd hulpverleners zouden respecteren en hun het werk in vredestijd onmogelijk maken. Maar een petitie ondertekenen waarin we oproepen dergelijk geweld te staken, lijkt mij weinig effectief. Het is zinniger ons af te vragen waardoor dergelijke uitspattingen van geweld tegen hulpverleners plaatsvinden."

Om tot een begin van een antwoord te komen, legt Becker uit dat we in de loop der tijd op verschillende manieren respect hebben betoond aan onze medemens. De moderne betekenis van respect heeft te maken met een onvervreemdbare waardigheid die wij allemaal bezitten. Die onvervreemdbare waardigheid kun je concreet vertalen met de autonomie van ieder mens, die we in acht moeten nemen als we met iemand omgaan.

Becker: "Dit idee is vrij nieuw, we komen het voor het eerst tegen bij de achttiende-eeuwse Duitse filosoof Immanuel Kant. Om te laten zien hoe nieuw en problematisch dit idee was, verwijs ik vaak naar Thomas Jefferson, die beschouwd wordt als geestelijke vader van de VS. Jefferson, de derde president van de VS, ontwierp de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776. Daarin komt de beroemde zin voor: 'Alle mensen zijn gelijk geschapen'. Intussen had Jefferson zelf slaven. Zo is het lang gegaan: de onvervreemdbare waardigheid gold in bepaalde tijden niet voor homoseksuelen, vrouwen, Joden, zigeuners. Die waardigheid moet in elke periode opnieuw veroverd en gedefinieerd worden."

Nu ontberen de hulpverleners die waardigheid, en moeten zij verdedigd worden?

"Dat zou je denken, dat idee buit dit filmpje uit. Als hulpverleners in oorlogstijd met respect behandeld worden, waarom dan niet in vredestijd? De beelden doen vervolgens een beroep op ons gevoel voor medelijden: via de zwaargewonden moet ons respect aanzwellen voor de mensen die hen helpen. Toen en nu."

Lijkt mij een logische gedachtegang.

"Maar heeft het effect? Als jongeren dronken zijn, of door het dolle heen, dan is zo'n abstract appèl op die autonome waardigheid een te kwetsbaar schild. Willen we de hulpverlener werkelijk helpen, dan moeten we opnieuw respect krijgen voor de rol die hij speelt."

Respect voor een rol?

"Dat klinkt vreemd, niet? Toch zit daar de crux. Ik heb van de Canadese filosoof Charles Taylor geleerd dat in de Middeleeuwen iedereen een eigen positie in de samenleving bekleedde. Aan die positie ontleende je je identiteit, en door die positie genoot je een bepaald respect."

De koning, de priester, de koopman.

"Ook de smid, de bakker, de bierbrouwer. In deze zeer heterogene samenleving werd je gerespecteerd om de positie die je in het geheel innam.

Deze vorm van respect kunnen we in verband brengen met de traditionele katholieke scheppingsleer van Thomas van Aquino die ervan uitgaat dat God de orde in de wereld heeft opgesteld. De wereld is niet perfect - dat is alleen God. Maar de geschapen wereld heeft wel iets goddelijks in zich. En wij mensen moeten die goddelijke orde respecteren. Bij streng religieuze groeperingen leeft dat idee nog sterk. Maar ook de notie van het rentmeesterschap, die we bij het CDA vaak terughoren, is erop gebaseerd dat ieder zijn plaats en verantwoordelijkheden heeft."

Je ontving geen respect voor wie je was, maar voor wat je was.

"Ja, voor de rol die je in de samenleving speelde. Nu speelt hetzelfde: we moeten de functie die iemand bekleedt respecteren. En dan gaat het om mensen die we bij de ordening van onze samenleving bepaalde voorrechten én verantwoordelijkheden hebben gegeven. Alleen zijn die niet meer te rechtvaardigen vanuit een goddelijke ordening."

Dat is een fors probleem, want nu zijn we de stok achter de deur kwijt.

"Onze instituties zijn hun religieuze fundament kwijtgeraakt maar daar is wel iets voor in de plaats gekomen. Zo heeft de arts een eigen positie opgebouwd: van kwakzalver heeft hij zich ontwikkeld tot een specialist zonder wiens kennis wij doodgaan. De rechtspraak is onafhankelijk en neutraal geworden, heeft zich losgeweekt van klassenjustitie en overheidsbelangen. De onderwijzer heeft een grondige opleiding gehad voordat we onze kinderen aan hem toevertrouwen."

Het goddelijke achter de ordening van onze maatschappij heeft plaatsgemaakt voor professionele kwaliteit.

"Ja. En we moeten duidelijk maken dat onze samenleving niet kan draaien zonder respect voor de professionele kwaliteit van deze instituties. Het is noodzakelijk dat wij het oordeel van de rechter accepteren, anders kan de rechter zijn werk niet doen. Het gaat dan niet om de autonome waardigheid van de rechter als mens; als we geen respect hebben voor de functie die hij bekleedt, stort onze rechtspraak in elkaar.

Hetzelfde geldt voor de ambulancebroeders: we hebben afgesproken dat zij in geval van nood voorrang hebben op alle andere weggebruikers, om hen zo de mogelijkheid te geven zo snel mogelijk hulp te kunnen verlenen. Respect voor die functie is noodzakelijk om onze hulpverlening in stand te houden."

Noodzaak begrepen. Hoe kunnen we dat respect afdwingen?

"Afdwingen is nauwelijks mogelijk. We moeten hiervan doordrongen raken, zodat we automatisch het noodzakelijk respect voor de betreffende functie betuigen. Nu hoor je vaak dat die functionarissen het respect moeten afdwingen door hun werk goed te doen. Maar dan moet je ze wel in de gelegenheid stellen hun werk te doen! Als de klas doorkwebbelt, kan de docent niet met zijn les beginnen.

Toen grensrechter Richard Nieuwenhuizen eind 2012 overleed nadat hij in elkaar was geslagen door spelers van de Amsterdamse voetbalclub Nieuw Sloten sprak iedereen over gebrek aan respect. Iedereen dacht dat het ging om gebrek aan respect voor Nieuwenhuizen, maar het moet gaan om respect voor de functie van grensrechter.

De jongens gingen een machtstrijd aan met Nieuwenhuizen. Dat is een grove denkfout. Zonder grensrechter geen voetbal - van die noodzaak moeten we voetballers, of voetballertjes, weten te doordringen.

"In het openingsverhaal van deze serie benadrukte de filosoof Ger Groot dat bij respect afstand belangrijk is. Hierbij kunnen symbolen behulpzaam zijn.

Een grensrechter met vlag in zwart pak is meer functie en minder vader van een jongen van de tegenpartij. Een toga draagt bij aan het vanzelfsprekende gezag van de rechter; de witte jas versterkt de professionaliteit van de arts.

Voor ambulancepersoneel weet ik niet of we op de goede weg zijn. Ik heb afgelopen maanden op bushokjes ook geregeld een poster gezien van een ambulance die sterk deed denken aan een tank uit het leger. Eronder stonden de woorden: 'Hoever moet het komen?'"

Zo benadruk je wel het gezag of het ontzag voor de ambulanceauto.

"Toch raakt dat naar mijn idee net zo weinig de kern als het spotje over de Conventie van Genève. Er wordt aan macht gerefereerd, maar het is een psychologisch fenomeen dat regels de verleiding oproepen ze te overtreden. Als instituties hun macht laten gelden, roepen ze eerder een reactie op - de politie weet hier alles van. Komt een ambulance als tank voorrijden, dan wordt de wagen bekogeld met bierflesjes of erger.

Als ik zo'n poster zou ontwerpen, zou ik me sterk richten op de functie van het ambulancepersoneel. Ik zie een beeld voor me van een gewonde op straat. Daaronder de tekst: 'Jij kunt er zelf ook liggen.' En dan, in wat kleinere letters: 'Laat hulpverleners voor hem en voor jou hun werk doen'.

Misschien kunnen we het inzicht over het respect voor instituties deel laten uitmaken van de opvoeding van kinderen, het onderdeel laten worden van het onderwijs in burgerschap, waartoe sinds 2006 scholen verplicht zijn."

Serie Respect & Werk
Dit artikel is de zesde aflevering van de serie Respect & Werk, die de komende maanden in Trouw zal verschijnen, en zal uitmonden in een symposium op 11 juni, dat Trouw samen met Instituut Gak organiseert. Met onder anderen Marcel Becker. De dag is kosteloos. Voor meer info over inschrijving voor het symposium: www.trouw.nl/respect

Bij de serie organiseert Trouw een blogwedstrijd met 1000 euro aan prijzengeld. Lees er alles over op: www.trouw.nl/respect.



Deel dit artikel