Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Religie als bron van alle kwaad?

home

Marije van Beek

© thinkstock

Dat religie meer kwaad dan goed doet, is een betrekkelijk nieuwe opvatting. Toch denkt een ruime meerderheid van de Nederlanders dat inmiddels. Twee historici gaan na wat de oorsprong van dat idee is.

An­ti­gods­dien­stig denken is iets van de hele twintigste eeuw, en zelfs van daarvoor

Duco Hellema

Zo lang kan het nog niet geleden zijn dat de opvatting dat religie meer kwaad dan goed doet naar de oppervlakte kwam. Kunt u het spoor terugvinden? James Kennedy, hoogleraar geschiedenis van Nederland aan de Universiteit van Amsterdam en columnist van Trouw: "Voor Nederland kom je dan in de jaren zestig uit, bij de heisa rond het tv-programma 'Zo is het toevallig ook nog eens een keer' van de Vara. Daarin werd religie op de hak genomen. Daar kwamen duizenden brieven op binnen, inclusief doodsbedreigingen. Schrijver Harry Mulisch en anderen verzamelden die reacties in het boekje 'Pays-bah'. De strekking daarvan was: religie is een soort verdrongen agressie."

Duco Hellema, hoogleraar Geschiedenis van de Internationale Betrekkingen in Utrecht: "Ik denk dat het lastiger is om een moment aan te duiden, en dat je een stuk verder terug moet gaan. Antigodsdienstig denken is iets van de hele twintigste eeuw, en zelfs van daarvoor. Binnen de grote totalitaire stroming, het communisme, gold religie als verdoezelaar. Zoals Karl Marx zei: opium van het volk.

"Denk ook aan de Sovjet-Unie die discotheken maakte van kerken. Ook in het liberalisme zit een zekere rationalistische, antigelovige tendens. In Nederland zag je dit soort ideeën vooral terug in de jaren zeventig, met de afkeer van de PvdA voor het CDA, dat er van werd beschuldigd geloof als excuus te gebruiken voor het bestaan van onrechtvaardige machtsverhoudingen."

Hoe kreeg de opvatting voet aan de grond?
Kennedy: "Ik denk sinds vijftien, misschien twintig jaar. Na de aanslagen op de Twin Towers, op 11 september 2001. De opvatting werd gevoed door het gevaar van opkomend islamisme. Toen drong het plots tot mensen door dat religie toch nog een kracht is in de moderne samenleving. Dertig jaar geleden waren mensen niet per se vriendelijker genegen naar religie, maar dachten ze: die factor is uitgespeeld, die kracht doet er niet meer toe.

"Meerdere mensen droegen de gedachte tegelijk aan. In elk geval militante atheïsten als Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Sam Harris en Daniel Dennett. Maar welk aandeel deze auteurs precies hebben gespeeld, is heel moeilijk te zeggen. Dat is een kip-ei-kwestie. Nederland heeft niet zulke uitgesproken anti-religieuze denkers. Iemand als Herman Philipse zoekt eigenlijk juist een gesprek met gelovigen. Misschien komt Paul Cliteur het meest in de buurt, maar hij heeft zich zo'n beetje teruggetrokken uit het debat."

Dus 63 procent van de Nederlanders is het met deze opvatting eens, maar niemand die het verkondigt?
Kennedy: "Zo vreemd is dat niet. Nederland is een klein land. Qua grote namen is de actie meestal wel elders. Ayaan Hirsi Ali kun je trouwens wel tot de prominente denkers rekenen die religie bekritiseren."

Lees verder na de advertentie
Men is geschrokken van de opkomst van het islamisme: misschien behoort die toekomst de seculieren helemaal niet toe

James Kennedy

Hellema: "Merkwaardig, ja. Misschien zijn de anti-kerkelijke irritaties bij de intelligentsia in Nederland verdwenen, omdat de kerk niet langer zo nadrukkelijk aanwezig is. Het is niet zo'n thema meer. Alle grote vraagstukken als euthanasie, abortus, het homohuwelijk, zijn geregeld. Dus is er ook niet veel meer om je druk om te maken."

Hoe is dat zo snel gegaan?
Kennedy: "In de jaren zestig zag je de opkomst van antireligieus sentiment, maar het was in die tijd lang niet zo sterk. Godsdienst was een uitstervend iets, dachten de seculieren, en de toekomst was aan hen. Dat is veranderd. Men is geschrokken van de opkomst van het islamisme: misschien behoort die toekomst de seculieren helemaal niet toe. Deze houding wisselt tussen bagatellisering en angst."

Hellema: "Religie heeft zich de laatste tijd natuurlijk ook op een bittere manier aan ons voorgedaan. Niet alleen in de vorm van conflicten die in religieuze termen werden uitgevochten. Denk ook aan het misbruikschandaal in de katholieke kerk en de daarop volgende neiging van de kerkleiding om het allemaal weg te moffelen. Zulke gebeurtenissen stapelen zich op, en voeden onze afkeer van geïnstitutionaliseerde religie. Want als je religie zegt, zeg je ook 'instituut'. En wij zijn instituten eng gaan vinden. In het hedendaagse Nederland heerst sowieso een zeker wantrouwen tegenover gezagsinstituties: politie, gezondheidszorg, overheid. Maar met die instituties heb je nu eenmaal te leven. Bij de kerken is dat minder duidelijk. Dus zeggen mensen: van dat instituut hebben we meer ellende dan plezier."

Zit er eigenlijk iets in de gedachte?
Hellema: "Elke opvatting kan, als je maar radicaal genoeg bent, geweld voortbrengen. En heeft dat in de loop van de geschiedenis ook gedaan. Dat er uit naam van het socialisme conflicten zijn uitgevochten, wil niet zeggen dat socialisme slecht is. Het ontmenselijken van tegenstanders is niet voorbehouden aan religie. Alle denksystemen kunnen zich daar schuldig aan maken.

"Na de Koude Oorlog hebben conflicten steeds meer de gedaante gekregen van religieuze, etnische of culturele tegenstellingen tussen stromingen. In elk geval zijn ze steeds vaker in die termen uitgevochten. Denk aan de soennieten en de sjiieten, de Hutu's en de Tutsi's, de Balkanoorlogen. In de Koude Oorlog ging alles om politiek. Antiwesterse bewegingen noemden zich in de tijd van de Koude Oorlog vaak een 'bevrijdingsfront', of zoiets. Nu drukken zij zich uit in religieuze termen, terwijl het soms om dezelfde belangentegenstellingen gaat. Zo heeft ook het conflict tussen Israël en de Palestijnen steeds meer een religieuze lading gekregen. Denk ook aan Bush, die na 9/11 zei: 'Deze kruistocht zal de wereld bevrijden van het kwaad'."

Over de lange termijn gezien is de islam een minder gewelddadige godsdienst dan wordt gesuggereerd

Duco Hellema

Kennedy: "Sinds die tijd bestempelen we al het geweld dat maar enigszins te maken heeft met religie, meteen als religieus geweld. En kun je dus ook makkelijker zeggen dat religie meer kwaad dan goed teweegbrengt.

"De gedachte past uitstekend in het zelfbeeld van Europeanen: seculier - dus niet zoveel hebben met vaste religieuze vormen - en tolerant. Daarmee vindt er een soort 'othering' plaats: ze zetten zich af tegen wie niet zo is. Van de religieuze mens maken ze dan de 'other', de ander. Met hun fanatisme en dogmatisme is dat een ander slag mens, dat nog niet volledig zijn ratio gebruikt, en niet uitgaat van individuele menselijke autonomie, maar van een dwingende collectiviteit.

"Toch denk ik dat mensen het, als ze zeggen: 'religie is een bron van kwaad', eigenlijk over de islam hebben. Maar je komt als een weldenkender mens over wanneer je zegt: 'Religie is de bron van alle kwaad', dan dat je zegt: 'Islam is de bron van alle kwaad'. Dan ben je zogezegd partijdig, heb je een religie uitgezonderd, ben je een Wildersiaan. Als je alle religies meeneemt, kun je jezelf nog ruimdenkend noemen ook."

Een populaire bestrijder van deze gedachte is Karen Armstrong, die stelt dat religie in de kern juist een bron van goedheid en vreedzaamheid is.
Hellema: "In het debat hierover wordt soms de vraag opgeworpen welke religie het meest neigt naar geweld. Dan wordt weleens gesuggereerd dat dat de islam is. Dat is zeer de vraag. Hoe grof en cynisch het ook klinkt: je kunt dit uitrekenen. Als je optelt wie door de eeuwen heen het meest gewelddadig is geweest, kom je tot de conclusie dat wij, het Westen, dat waarschijnlijk zelf zijn. De Eerste Wereldoorlog, de Holocaust met de gaskamers en concentratiekampen, speelden zich grotendeels af op westers, christelijk gebied.

"Tot nu toe hebben de grote seculiere ideologieën bovendien meer slachtoffers op hun naam staan. Over de lange termijn gezien is de islam een minder gewelddadige godsdienst dan wordt gesuggereerd. En het Westen is echt niet altijd de cultuur geweest van democratie, vreedzaamheid en de Verlichting. Er is de schaduwzijde van koloniale expansie, en van langdurige gewelddadige conflicten in Europa."

Kennedy: "Ik kom die houding van Armstrong vooral tegen bij een bovenlaag, van mensen die maatschappelijk betrokken zijn. Zij redeneren in de geest van William James, een van de pioniers van de psychologie: Mensen geven hun eigen betekenis aan religie, dus heeft het verschillende gedaanten. En dan kan het net zo goed een verbindende functie hebben als een ontwrichtende."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
An­ti­gods­dien­stig denken is iets van de hele twintigste eeuw, en zelfs van daarvoor

Duco Hellema

Men is geschrokken van de opkomst van het islamisme: misschien behoort die toekomst de seculieren helemaal niet toe

James Kennedy

Over de lange termijn gezien is de islam een minder gewelddadige godsdienst dan wordt gesuggereerd

Duco Hellema

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.